GİRİŞ: GÜNEYDOĞU ASYA’DA JEOPOLİTİK ZARLAR VE ENERJİ MATRİSİ

Jeopolitikte, iki zarın da altı geldiği anlar vardır. Bu, düşük olasılıklı ama etkisi yüksek olayları sembolize eder. Ancak günümüz küresel sisteminde bu “çift altı” sadece bir tesadüf değil; belirli altyapısal eşiklerin, enerji talep/arz eğrilerinin ve tedarik zincirlerinin kırılganlığının kesişim noktasında ortaya çıkan “zorunlu” bir kırılmadır.

Bu durum, bir ülkenin enerji talebinin zirveye ulaştığı, tüm ithalat rotalarının aynı anda açık, güvenli, ekonomik ve kısıtlamasız olduğu; stratejik rezervlerin tamamen dolu olduğu; uluslararası LNG fiyatlarının düşük seyrettiği ve büyük rakiplerin başka yerlerde dikkatlerinin dağıldığı nadir ama altın değerindeki bir uyum gibidir.

Güneydoğu Asya’da gelişen dinamikler sadece bölgesel gerilimler değil; küresel güç rekabetinin en dinamik cephelerinden biri olarak hızla stratejik planlamanın merkezine oturmaktadır. ABD’nin askeri konuşlandırma politikaları ve Çin’in ekonomik genişleme stratejileri, Tayland-Myanmar-Kamboçya koridoru boyunca çarpışmakta ve bölgeyi bir tür jeopolitik poker masasına dönüştürmektedir.

Catherine Deneuve’ün başrolünü oynadığı “Indochine” filminin melankolik atmosferi, eski bir imparatorluğun çöküşünü ve geleceğe dair belirsizliği yansıtmaktadır. Bugün, Güneydoğu Asya’da yükselen gerilimler benzer bir jeopolitik belirsizlik hissi uyandırmaktadır. Ancak bu kez mesele, bir sömürge mirası değil; ABD-Çin rekabetinin küresel satranç tahtasında yeni bir piyon olma potansiyelidir. Bu bağlamda, stratejik Guam adası sadece bir askeri üsden daha fazlası olarak görülebilir; genişleyen jeopolitik hesaplamaların şifreli sinir merkezidir. Guam’dan bakıldığında, Tayland’ın komşularıyla ilişkileri sadece bölgesel değil; Hint-Pasifik güvenlik zincirinde kilit bir bağlantıdır.

Bu analiz, enerji güvenliği, tedarik zincirleri, ABD-Çin rekabeti ve Türkiye’nin küresel etkisi üzerinde odaklanarak Tayland-Myanmar-Kamboçya eksenindeki gelişmeleri çok boyutlu bir stratejik yaklaşımla değerlendirmektedir. Amaç, bölgesel krizlerin Malakka Boğazı’ndan Andaman Denizi’ne uzanan geniş bir coğrafyada nasıl zafiyetleri tetikleyebileceğini ve bu gelişmelerin Hint-Pasifik ile Orta Asya arasındaki dengeyi nasıl etkileyebileceğini ana hatlarıyla belirtmektir. Türkiye, yumuşak güç diplomasisi ve enerji mühendisliği vizyonuyla, özellikle TİKA aracılığıyla, bölgesel rolünü büyütme potansiyeline sahiptir.

I. ÇİN VE AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ İÇİN STRATEJİK SENARYO DEĞERLENDİRMELERİ

Devletlerin ekonomik sistemleri doğrusal değildir, zincirleme etkiler üreten dinamik sistemlerdir. Her devletin altı stratejik karta sahip olduğunu varsayalım: enerji talep yoğunluğu, enerji arz çeşitlendirmesi, lojistik rotaların açıklığı ve güvenliği, stratejik rezervlerin kapasitesi, rakiplerin dikkat dağılma seviyesi ve uluslararası fiyat istikrarı ile kota dışı pazarlar. Altısının da aynı anda “en optimal” koşullara ulaşması—her birinin bir “as” olduğunu varsayarsak—klasik olasılıkla 46.656’da 1’e denk gelir. Bu nadirlik, altısının da “en olumsuz” çıkması senaryosu için de geçerlidir. Bununla birlikte, jeopolitik terimlerle, bu tür ikramiye benzeri olaylar olasılıksız değildir.

Bir devletin bu ideal senaryoya ulaşması halinde, enerji diplomasisinde daha rahat nefes alacak, askeri harcamalarını azaltacak, diplomatik manevra kabiliyetini genişletecek, kesintisiz bir tedarik zincirini sürdürecek, inovasyon hızını artıracak ve ekonomik sürdürülebilirliğini geliştirecektir. Ancak tek bir değişkendeki aksaklık—örneğin, küresel enerji fiyatlarındaki oynaklık veya Tayland’daki bir grev nedeniyle liman trafiğindeki yavaşlama—tüm enerji denklemini temelden değiştirebilir.

Çin’in enerji güvenliği, “Malakka Dilemması” olarak adlandırılan yapısal bir kısıtlamaya tabidir. Kyaukpyu rotası, Orta Asya boru hatları ve Arktik LNG koridorları gibi çabalar bu bağımlılığı çeşitlendirmeye çalışsa da, bu rotaların aynı anda güvenli, ekonomik, açık olması ve istikrarlı rejimlerden geçmesini sağlamak, altı ası bir anda atmakla eşdeğerdir. Çin bu ideali gerçekleştirebilirse, enerji tedarik zincirlerinde esneklik, optimal lojistik maliyetler, askeri dikkatini Güney Çin Denizi’nden Tayvan’a odaklama kapasitesi ve düşük maliyetli endüstriyel kaynaklar aracılığıyla rekabet avantajı elde edecektir.

Tersine, Tayland’ın komşularıyla olan gerilimler, Tayland limanlarında tedarik gecikmelerine yol açarak ABD’nin Filipinler’deki askeri lojistiğini bozabilir. Çin’in Arktik üzerinden LNG ithalatını artırması ve Avrupa’nın Amerikan LNG’si yerine Katar LNG’sini tercih etmesi halinde, ABD önemli kayıplar yaşayabilir. Bu nedenle, büyük güçler en olası görünmeyen senaryoları bile simüle etmelidir. Gerçek istihbarat, olasılıkları hesaplamakta değil, görünüşte olası olmayanı, sistemsel temellerini, zaman çizelgelerini ve ikamelerini anlayarak—öngörmekte yatar.

II. BÖLGESEL GÜÇ DİNAMİKLERİ VE STRATEJİK FAY HATLARI

Myanmar’ın Bengal Körfezi boyunca uzanan konumu, onu Çin’in enerji güvenliği için kritik bir kanal haline getirmektedir. Yunnan’dan Kyaukpyu’ya uzanan boru hatları, Malakka Boğazı’na olan bağımlılığı azaltmak için geliştirilmiştir ve “Malakka Dilemması“nı aşmak için bir bypass olarak kabul edilmektedir. Bu boru hatlarının güvenliği sadece Çin için değil, Hint Okyanusu deniz rotaları üzerinde kontrol sağlamak isteyen tüm küresel aktörler için bir önceliktir.

Myanmar’ın iç çatışmaları bu altyapıları tehdit etmekte ve Çin’in enerji tedarikine yapısal bir risk oluşturmaktadır. Ancak bu durum, Hindistan, Tayland, Japonya ve Güney Kore gibi enerjiye bağımlı diğer devletlerin de bölgesel ve stratejik ilgisini artırmaktadır. ABD’nin Çin’in yatırımlarına karşı koyma stratejileri, altyapı korumasını, alternatif rotaların teşvikini ve deniz trafiği izlemeyi vurgulamaktadır.

Sınırlı açık deniz doğal gaz potansiyeline sahip Kamboçya, teknik ve finansal aksaklıklarla karşılaşmıştır. KrisEnergy tarafından 2020’de başlayan Apsara sahası projesi, düşük performans ve finansal kısıtlamalar nedeniyle 2021’de durdurulmuştur (Reuters, “KrisEnergy files for liquidation after failing to restructure,” 2021).

Çin’in Mekong Havzası’ndaki Kuşak ve Yol yatırımları, Kamboçya’yı Tayland ve Myanmar’a bağlayarak enerji, lojistik ve güvenlik açısından yüksek yoğunluklu bir jeostratejik üçgen oluşturmaktadır.

Tayland’ın artan enerji talebi, endüstriyel yoğunluğu ve transit konumu, onu Güneydoğu Asya’nın kilit enerji tüketicilerinden biri yapmaktadır. Rayong Limanı, Map Ta Phut Endüstriyel Bölgesi ve Laem Chabang gibi stratejik merkezler sadece ekonomik değil, aynı zamanda stratejik hedeflerdir. Myanmar’daki herhangi bir kriz, bu merkezlerdeki operasyonları bozabilir ve Tayland’ı hem pasif bir aktör hem de bölgesel istikrar için merkezi bir dengeleyici unsur olarak konumlandırabilir.

III. DENİZ ROTASI VE ENERJİ KORİDORLARININ GÜVENLİĞİ

Küresel enerji tedarikinin kritik damarlarından biri olan Malakka Boğazı, stratejik kırılganlığı ve Hürmüz Boğazı ile ilişkili küresel bağımlılığı bazı parametrelerde aynalar, hatta aşar. Asya’yı Avrupa’ya bağlayan en işlek ticaret ve enerji koridoru olmaya devam etmektedir. Ancak dar, sığ ve sıkışık yapısı, alternatif rotalara olan ilgiyi artırmıştır. Bu bağlamda, güney Tayland’da önerilen Tay Kara Köprüsü ve Kra Kanalı gibi projeler, bölgenin lojistik ve enerji mimarisini yeniden şekillendirme potansiyeli taşımaktadır.

Phuket gibi güney Tayland’daki adalar, derin deniz limanı kapasiteleri, Andaman Denizi’ne doğrudan erişimleri ve sismik olarak kararlı jeolojik yapıları ile sadece bölgesel değil, küresel olarak da kritiktir. Deniz İletişim Hatları (SLOCs) izleme, denizaltı fiber optik kablo koruması ve deniz gücü projeksiyonunda hayati bir rol oynamaktadırlar. USS Key West denizaltıları ve USS Emory S. Land ikmal gemileri gibi ABD donanma platformlarının Phuket’i sık sık uğrak limanı olarak kullanması, deniz gözetimi ve lojistik destek için stratejik faydasını vurgulamaktadır.

Bölgenin denizaltı kablo ağı sadece internet altyapısı için hayati olmakla kalmaz, aynı zamanda siber güvenlik, sinyal istihbaratı ve askeri iletişim için de önem taşır. Turistik görünümünün altında, Phuket ve çevresi, bu stratejik altyapılar nedeniyle yakın gelecekte yoğunlaşan jeopolitik rekabet için birer sıcak nokta haline gelebilir.

IV. MALAKKA BOĞAZI VE GUAM: KÜRESEL GÜVENLİK SÜTUNLARI

Malakka Boğazı ve Guam, Amerika Birleşik Devletleri’nin Hint-Pasifik’teki stratejisi ve güç projeksiyonunun ikiz sütunlarıdır. Malakka korunması gereken stratejik bir boğazı temsil ederken, Guam ABD’nin bu varlığını güvence altına almasını sağlayan lojistik ve askeri bir dayanak noktası işlevi görmektedir. Birlikte, ABD’nin bölgedeki güvenlik ve savunma politikasının omurgasını oluşturmaktadırlar.

Yılda yaklaşık 90.000 gemi geçişi ile Malakka, küresel ticaret ve enerji akışları için bir cankurtaran halatıdır. Guam ise, ABD’nin Pasifik’teki en gelişmiş ileri üssü olup, gerçek zamanlı güç projeksiyonunu mümkün kılmaktadır. Çin’in enerji ve ticaret rotalarının %80’inden fazlasının Malakka Boğazı’ndan geçmesi göz önüne alındığında, bu boğaz Pekin için stratejik bir zafiyet oluşturmakta ve alternatif rotalar belirleme çabalarını tetiklemektedir.

Bilindiği üzere, ABD tüm deniz alanlarında seyrüsefer özgürlüğünü savunmaktadır. Bu nedenle Malakka Boğazı, sadece bölgedeki ABD müttefiklerini desteklemek için bir geçit değil, aynı zamanda askeri varlığı sürdürmek için de stratejik bir koridor görevi görmektedir. Ancak Çin için, Malakka’daki herhangi bir aksaklık büyük bir ekonomik ve enerji şoku yaratacaktır, böylece daha geniş stratejik hesaplamalarda bir baskı noktası haline gelmektedir.

V. ÇİN’İN MYANMAR KARTI: MALAKKA’YA BİR ALTERNATİF

“Malakka Dilemması” olarak adlandırılan zafiyetleri azaltma girişiminde, Çin, Myanmar’ın batı kıyısındaki Kyaukpyu Limanı’nı ve ilişkili boru hatlarını öncelikli enerji ve lojistik koridorları olarak konumlandırmaktadır. Benzer şekilde, Kamboçya’daki liman yatırımları, Çin’in deniz gücü projeksiyonu, ticaret rotası çeşitlendirmesi ve bölgesel nüfuz hedeflerinde merkezi bir rol oynamaktadır.

Çin’in Myanmar ve Kamboçya ile olan ilişkisi sadece enerji güvenliği ile ilgili değildir; aynı zamanda deniz manevra kabiliyetini de artırmaktadır. Myanmar’da inşa edilen Kyaukpyu-Kunming boru hatları, yıllık yaklaşık 22 milyon ton ham petrol ve 12 milyar metreküp doğal gaz taşıyabilmektedir. Bu, Ortadoğu ve Afrika’dan Çin’in Yunnan Eyaleti’ne doğrudan hidrokarbon transferine olanak tanıyarak hassas Malakka Boğazı’nı bypass etmektedir.

Çin-Myanmar Ekonomik Koridoru’nun (CMEC) bir parçası olan bu altyapı, Çin’in Hint Okyanusu’na erişimini sağlayan, ticaret ve enerji akışlarını çeşitlendiren ve böylece küresel ekonomik erişimini güçlendiren az sayıdaki kara rotalarından birini temsil etmektedir.

Kamboçya’da, açık deniz doğal gaz potansiyeli sınırlı olsa da, Çin’in liman altyapısına yaptığı yatırımlar hızla genişlemektedir. Ream Deniz Üssü’nün modernizasyonu, Çin donanmasının Güney Çin Denizi ve Hint Okyanusu’ndaki operasyonel menzilini genişletebilir. Uydu görüntüleri ve savunma analizleri, tesisin Çin ordusuna giderek daha fazla erişilebilir olduğunu göstermektedir. Hem Myanmar hem de Kamboçya, bu nedenle Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi (BRI) altyapı diplomasisinde kilit düğüm noktalarıdır. Bu strateji sadece ekonomik hedefleri değil, aynı zamanda deniz kontrolü ve caydırıcılık amaçlarını da kapsamaktadır.

Buna karşılık, ABD ve müttefikleri bu gelişmeleri yakından izlemekte, Çin’in genişleyen ayak izine karşı koymak için askeri üs stratejilerini, deniz gözetimini ve bölgesel ittifaklarını yeniden ayarlamaktadır.

VI. ÇİN’İN A2/AD STRATEJİSİ: ERİŞİMİ ENGELLEME/ALANI KISITLAMA

Çin’in Erişimi Engelleme/Alanı Kısıtlama (A2/AD) stratejisi, ABD ve müttefik kuvvetlerinin Doğu Asya sularında serbestçe faaliyet göstermesini kısıtlamayı amaçlamaktadır. Genel hedef, Guam ve diğer ABD ileri üslerinin sağladığı operasyonel avantajları nötralize etmektir. Bu doktrin, özellikle Çin’in “yakın denizleri”—Doğu Çin Denizi, Güney Çin Denizi ve Tayvan Boğazı—için geçerlidir ve potansiyel çatışma senaryolarında yabancı müdahaleyi zorlaştırmayı hedeflemektedir.

Strateji, hem Birinci Ada Zinciri’ni (Japonya, Tayvan, Filipinler ve Borneo) hem de Guam’ı içeren İkinci Ada Zinciri’ni hedef almaktadır. Çin’in Myanmar ve Kamboçya’daki artan askeri ve ekonomik varlığı, Hint Okyanusu’na daha kolay erişim sağlamakta ve böylece ABD’nin Malakka Boğazı üzerindeki etkisini zayıflatmaktadır.

Karşı önlem olarak, ABD, Guam’ın ötesinde müttefik limanları ve alternatif lojistik rotaları arayarak dağıtık bir varlık stratejisi benimsemiştir. Bu merkezileşmemiş duruş, Çin’in A2/AD sorununa son derece akıllıca bir uyarlamayı temsil etmektedir. Pekin, ABD’nin Guam ve diğer ileri karakollardan güç projeksiyonunu kısıtlamayı başarırsa, Amerika’nın bölgesel etkisi ciddi şekilde azalacaktır.

Buna göre, Tayland-Myanmar-Kamboçya krizi gibi bölgesel sıcak noktalar sadece münferit gerilimler olarak değil, Çin’in A2/AD zorunlulukları da dahil olmak üzere daha derin stratejik çekişmelerin vekil tezahürleri olarak yorumlanmalıdır.

VII. MİNERAL POLİTİKALARI, NADİR TOPRAK ELEMENTLERİ VE TÜRK FAKTÖRÜ

Myanmar’ın kuzey bölgeleri, pil teknolojisi, çip üretimi, elektrikli araçlar ve güneş panelleri gibi stratejik endüstriler için vazgeçilmez malzemeler olan küresel nadir toprak elementi üretiminin yaklaşık %10’unu oluşturmaktadır. Bu kaynaklar sadece ekonomik olarak değerli olmakla kalmayıp, önemli jeopolitik öneme de sahiptir. Çin’in teknolojik tedarik zincirleri için bu minerallere bağımlılığı göz önüne alındığında, Myanmar’daki herhangi bir iç karışıklık veya dış müdahale, küresel üretim ve dağıtım sistemleri için ciddi sonuçlar doğurabilir.

Tayland ise, yüksek değerli altın, tungsten ve lityum yatakları sayesinde Asya-Pasifik madencilik rekabetinde giderek daha önemli bir rol oynamaktadır. Andaman kıyı şeridindeki potansiyel denizaltı mineral sahaları, yakın gelecekte yeni jeo-ekonomik sınırlar açabilir. Kamboçya’da, Çin’in fosfat ve mineral rezervlerine yaptığı yatırımlar, stratejik enerji dışı hammaddelerin de daha geniş jeopolitik çekişmenin bir parçası olduğunu göstermektedir.

VIII. ABD’NİN RIMLAND DOKTRİNİ, İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE GÖÇ

Amerika Birleşik Devletleri, Güneydoğu Asya’yı Çin’i çevreleme çabasında kilit bir “kıyı kuşağı” bölgesi olarak görmektedir. Tayland’daki askeri tesislerin stratejik olarak geliştirilmesi “U-Tapao Kraliyet Tay Donanması Havaalanı’nın iyileştirilmesi için önerilen 200 milyon dolarlık yatırım gibi, bu çevreleme stratejisini yansıtmaktadır. Eş zamanlı olarak, Washington’ın diplomatik girişimleri, Myanmar ve Kamboçya’daki istikrarsızlığı Tayland aracılığıyla araç setini genişletmek için kullanmaktadır.

Eş zamanlı olarak, iklim değişikliği bölgesel kaynak kıtlığını artırmakta ve su ile gıda güvenliğini tehlikeye atarak Myanmar ve Kamboçya’dan Tayland’a artan göçü (1 ila 2 milyon kişi arasında tahmin edilmektedir) körüklemektedir. Mekong Nehri boyunca barajların inşası, özellikle Çin kontrolündeki 11 büyük baraj, aşağı akıştaki ülkelerin su güvenliği üzerinde doğrudan bir etkiye sahip olmakta, bölgesel hidro-politik gerilimleri artırmaktadır. Phuket çevresindeki adalar, iklim değişikliğinin etkilerine karşı giderek daha savunmasız hale gelmektedir.

Canlı bir turizm endüstrisi görüntüsünün ardında, Myanmar ve Kamboçya’dan gelen düzensiz göçün şekillendirdiği demografik bir gerçeklik yatmaktadır. Saha gözlemleri, önemli sayıda kayıtsız bireyin kayıt mekanizmalarına dâhil olamaması nedeniyle kayıt dışı ekonomik faaliyetlere yöneldiğini kısmen göstermektedir. Bu düzensiz nüfus akışının, Tayland için kaynak baskısı, konut stresi, insan hakları bakımından hassasiyetler ve uygun politika çerçeveleri oluşturulmadığında bazı suç ağlarının bu kırılganlıklardan faydalanma riski gibi yeni nesil güvenlik zorlukları doğurabileceği değerlendirilmektedir.

Amerika Birleşik Devletleri için Tayland’ın Kamboçya ve Myanmar ile olan gerilimleri sadece insani veya demokratik kaygılar değil, Çin’i kuşatma gibi daha geniş bir stratejik amaca hizmet etmektedir. Bu uyum, Guam’ın stratejik etki alanının Mekong havzasına kadar batıya uzandığını vurgulayarak krizin küresel boyutlarını yeniden teyit etmektedir.Coğrafi konumları, özellikle Andaman Denizi’ndekiler, nedeniyle Tayland’ın adaları, ABD’nin kıyı kuşağı stratejisi içinde istihbarat toplama ve deniz güvenliği operasyonları için ileri karakollar olarak işlev görebilir.

SONUÇ: HİNT-PASİFİK’İN TEKTONİK KAYMALARI VE TÜRKİYE’NİN ROLÜ

Henry Kissinger’ın “hemen görünmeyeni fark et” prensibini yankılayan bir şekilde, Tayland çevresindeki her gelişme küresel satranç tahtasında yeni hamleleri tetiklemektedir. Güneydoğu Asya’daki tektonik kaymalar, Türkiye’ye hem genişlemiş bir etki alanı hem de küresel zorluklara mühendislik çözümleri sunmak için eşsiz bir fırsat sunmaktadır.

Tayland-Myanmar-Kamboçya ekseni boyunca devam eden gelişmeler, sadece bölgesel değil, enerji güvenliği, tedarik zinciri sürekliliği ve stratejik kaynakların kontrolü için küresel sonuçlar doğurmaktadır. ABD-Çin rekabeti, bölgedeki her aktörü stratejik konumlarını yeniden tanımlamaya zorlamakta, Türkiye gibi çok yönlü diplomatik oyuncular için yeni bir manevra alanı yaratmaktadır.

Phuket’ten kaynaklanan bir huzursuzluk sinyali, Guam’daki radar sistemlerini aktive edebilir; Myanmar’daki iç çatışma, Tayland’daki petrokimya üretimini bozabilir; ve Malakka Boğazı’nın herhangi bir şekilde daralması, Avrupa’daki enerji fiyatlarını yükselterek domino etkisi yaratabilir.

Bu tür risklerin ortasında, Türkiye, Dışişleri Bakanı ve Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) eski başkanı Hakan Fidan’ın vizyoner liderliği altında, TİKA’nın etkili yumuşak güç erişimiyle desteklenen, tarafsız ancak stratejik bir aktör olarak ortaya çıkmaktadır. İnsani diplomasi, kalkınma iş birliği ve çok taraflı platformlardaki (BM, ASEAN, G20) aktif katılımıyla Ankara, Güney Asya çatışmalarında muteber bir arabulucu olarak konumlanmaktadır. Enerji mühendisliği ve madencilik alanındaki uzmanlığını kullanarak Türkiye, bölgesel kaynak yönetimine katkıda bulunabilirken, istihbarat ve güvenlik kabiliyetleri yasa dışı faaliyetleri engellemeye yardımcı olabilir.

Bu bütünleşik yaklaşım, Türkiye’nin sadece bölgesel rolünü yükseltmekle kalmayıp, Doğu ile Batı arasında stratejik bir dengeleyici olarak küresel jeopolitik sahnedeki konumunu da güçlendirmektedir.

İlk neden Ada’nın Yunanistan’a bağlan­ması yönündeki “Enosis” hedefinin siste­matikleşmesidir. Adayı tamamen bir “Elen” adası haline getirmeyi amaçlayan bu hedef, Yunanistan destekli terör örgütü EOKA’nın kurulmasıyla silahlı bir eyleme dönüştü. EOKA lideri Nikos Sampson’ın, 15 Temmuz 1974 tarihinde adayı Yunanistan’a bağlamak amacıyla Makarios’a karşı bir darbe ile ik­tidarı ele geçirmesi ve Kıbrıs’ta bir “Yunan Cumhuriyeti” ilan etmesi işin son noktası oldu.

Yapılan bazı araştırmalar Rumların Eno­sis idealini 15 Temmuz 1974’ten sonra terk ettiğini iddia etse de bugün, Ada’daki Rum­ların ve Yunanistan’ın bu hedeften uzaklaş­tığını söylemek içerisinde büyük iyimserlik barındırır. En basit örnek GKRY meclisinin, 10 Şubat 2017’de aldığı Kıbrıs’ın Yunanis­tan’a bağlanmasını öngören “1950 Enosis referandumunun Rum okullarında kutlan­ması” kararıdır.

Rumların adayı paylaşma düşüncesi yok

Rumların adayı Türklerle paylaşma diye bir düşüncesi yoktur. Hele hele AB üyeliği sonrası ellerinin çok kuvvetlendiğini düşün­meleri, antlaşma metinlerinin kendi istekle­ri doğrultusunda çıkması gerektiği inancını pekiştirmektedir.

İkinci neden 1960 yılında Zürih ve Lozan Antlaşmalarıyla kurulan Kıbrıs Cumhuri­yeti’nin Rumlar tarafından planlı olarak yı­kılmak istenmesidir. Antlaşmalarla adada­ki Kıbrıslı Türk ve Rum halklarının eşit si­yasi hak ve statüsü tescillenmiştir. Zamanın Cumhurbaşkanı Makarios, Antlaşmaların Kıbrıslı Türklere adil olanın ötesinde haklar verdiğini ve 1960 Anayasasının işlemez ol­duğunu öne sürmüş ve değişiklik talebinde bulunmuştur. Bu talebin kabul edilmeme­si kanlı eylemleri ortaya çıkarmış, binlerce Türk’ün şehit edilmesine dayanak yapılmış­tır. İşin ilginç yanı dönemin Rum Yönetimi Başkanı Nikos Anastasiadis (2013-2023) Rumlar tarafından 1963 yılında eşit bulma­yan 1960 Anayasasına dönmeyi teklif etmiş­tir.

Bu tanım “Birleşik Federal Kıbrıs”ı işa­ret etmektedir. Nitekim BM tarafından yü­rütülen tüm girişimler “federal bir Kıbrıs” üzerinedir. Türkiye ise iki devletli bir yapı­da ısrarcı gözükmekle birlikte BM vasıtasıy­la yürütülen bu girişimlerin içerisinde yer almaktadır. Türkiye ve KKTC “federal bir Kıbrıs” konusunda yapıcı olacaklar ise ka­lıcı barış için meşru zeminde buluşmak ge­rekmektedir. Ancak bu zemin 1960’tan fark­lı olarak siyasi eşitliğe dayalı, iki toplumlu ve iki bölgeli olmalıdır. Keza Kıbrıslı Türk­ler tarih boyunca azınlık olmayı asla kabul etmemiştir ve etmeyecektir.

Türkiye garantörlük hakkından vazgeçemez

Harekatın üçüncü nedeni ise 1960 Garan­ti Antlaşması’nın Türkiye’ye uluslararası hukuk çerçevesinde müdahale hakkı verme­sidir. GKRY’in rüyasını kurduğu senaryo­ların önündeki en büyük engel Türkiye’dir. Adanın çevresindeki denizlerin kullanımın­da Türkiye’nin haklarını yok sayma strateji­leri, Türkiye karşıtı ittifaklar içerisinde yer alıp Türkiye’yi kendi kıyılarına hapsetme girişimleri, İsrail ile kurdukları neredeyse müttefik olarak tanımlanabilecek ilişki işte bu yüzdendir.

Bu nedenlerle ister iki devletli ister siyasi eşitliğe dayalı, iki toplumlu ve iki bölgeli bir federal yapı olsun Türkiye garantörlük hak­kından vazgeçemez. Kıbrıs Türklerinin gü­venliği, Türkiye’nin güvenliği demektir. Di­ğer bir tabirle “Ayşe Tatilden Dönemez”.

Görüldüğü üzere Kıbrıs Barış Harekatının bugün yarattığı barış ortamına bakıldığında ne kadar doğru nedenlerle yapıldığı çok da­ha iyi anlaşılır. 1974’ten sonra uyuşmazlığa çözüm aramak için 12’den fazla müzakere dönemi yaşanmış olmasına rağmen ortaya bir anlaşma çıkmamış olması da Barış Ha­rekâtı sonrası ortaya çıkan siyasî coğrafya­nın doğal çözümü kendiliğinden yaratma­sından başka bir şey değildir. Keza 51 yıldır adada kan akmamıştır.

Bu noktada AB’nin yardımı ile Kıbrıs ada­sının hakimiyetini ele geçirmeyi hedefle­yenler büyük yanılgı içerisindedir. Keza 51 yıl önce yaptığımız harekatın en önemli so­nucu Türkiye ve Kıbrıs Türklerinin elini güçlendirmesidir.

Barış Harekatıyla, 51 yıl önce, milyonların yarattığı o mottonun bugün de arkasındayız; Kıbrıs Türk’tür, Türk kalacaktır!

GİRİŞ:

Hürmüz Boğazı, küresel enerji güvenliği ve dünya ticaretinin devamlılığı açısından, alternatifsiz jeopolitik bir arterdir. Süveyş ve Panama kanallarının aksine, Hürmüz’ün herhangi bir ikamesi bulunmamakta; bu durum boğazı, uluslararası sistemin kırılgan dengesinin tam merkezine yerleştirmektedir. Abraham Lincoln’ün bir sözünü hatırlamak yerinde olacaktır: “Düşmanlarımızı dost yaparak mı yoksa onları yok ederek mi barışı sağlamalıyız?” Bu bağlamda, Hürmüz Boğazı gibi stratejik bir geçidin çatışma alanı değil, iş birliği platformu olması gerektiği ortadadır.

Bu stratejik konum, bölgedeki jeopolitik gerilimlerin ve uluslararası ilişkilerin doğal odak noktası hâline gelmiştir. Petrol taşımacılığı için alternatif bir deniz yolunun bulunmaması nedeniyle “kırılgan bir can damarı” olarak tanımlanan Hürmüz Boğazı’nda seyrüsefer serbestisinin korunması, küresel aktörler açısından öncelikli bir gerekliliktir. Basra Körfezi’ni Umman Denizi’ne bağlayan ve dünya petrolünün yaklaşık %20’sinin geçişine imkân tanıyan bu boğaz, küresel ekonomi ve enerji güvenliği açısından adeta bir denge eksenidir. Boğazın uluslararası deniz hukuku kapsamındaki statüsü, transit geçiş hakkını garanti altına alan Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) düzenlemeleriyle teminat altına alınmaktadır. Her ne kadar Amerika Birleşik Devletleri söz konusu sözleşmeye taraf olmasa da, uygulamada büyük ölçüde bu ilkelerle uyumlu bir tutum sergilemektedir. Ancak söz konusu sözleşmeye resmen taraf olunması, ABD donanmasının geçiş serbestisine yönelik hukuki zeminini daha da güçlendirecek ve müttefiklerinin deniz güvenliği beklentilerine daha sağlam bir dayanak oluşturacaktır.

Bu analiz serisi Hürmüz’ün kapanması senaryosunda, brent petrol fiyatlarından petrodolar akışına, uluslararası ticaretten, ülkelerin vergi gelirlerine, olası siyasi değişikliklere, oluşması muhtemel yeni iş birliklerine ve ülkelerin ekonomik dengelerine kadar geniş bir zincir etkili senaryolar üzerinde durmaktadır. Boğazın kapanması durumunda, ticari altyapı veya enerji sistemlerine yönelik siber saldırılar gibi hibrit savaş unsurlarının artması da öngörülen riskler arasındadır. Bu bağlamda Türkiye’nin TANAP, TAP, TürkAkım, Doğu Akdeniz LNG projeleri ve Irak-Türkiye boru hattı gibi alternatif koridorların neden hızla güçlendirilmesi gerektiğine dikkat çekilmelidir. Bu hususta Türkiye’nin uluslararası camiada desteklenmesinin, tüm dünya halklarının faydasına olacağının üzerinde durulmalıdır.

Neden sonuç ilişkisi kurulduğunda; tükettiğimiz yiyecek, içecek ve diğer tüm şeylerin üretimi için enerji kullanılmasından dolayı, fosil yakıtların üretim ve dağıtımdaki rolünün, enerji ve gıda fiyatlarında otomatik dalgalanmalara neden olacağı kolaylıkla anlaşılabilecektir. Örnek olarak, bir insanın Vietnam’da yediği sığır etinin fiyatı; bu sığırın yediği mısır yemi için kullanılan gübrenin üretimi, yemin işlenmesi, saklanması ve dağıtımındaki maliyetlerden ve bu gübrenin örneğin Arjantin’den Vietnam’a ithalatı sırasındaki navlun fiyatının değişiminden doğrudan etkilenmektedir. Öte yandan, Arjantin’den Vietnam’a giden rotalarda lojistiğin aksaması ise, bu tedarik zincirinin tamamen tıkanması sonucunu doğuracaktır. Amonyaktan üretilen nitrojen bazlı gübrelerin ham maddelerinden olan doğal gazın, gıda zincirinin güvenliğine direkt etkisi de bu kapsamda değerlendirilmelidir. Bu nedenledir ki sıkıntı, enerji güvenliğinin riske girdiği noktalar ile sınırlı kalmayacak ve küresel düzlemde güvenlik, enerji, gıda ve diplomasi krizini tetikleyecektir. Etkisi senelerce sürebilecek, böyle bir küresel krizin doğmasına kasıtlı olarak zemin hazırlayan aktörlerin, uluslararası toplumdan izole edilmesi şaşırtıcı olmayacaktır..

Hürmüz Boğazı’nın yakın bölgeleri incelendiğinde, güvenli askerî üsler, tüm dünya için stratejik olan enerji ve sanayi tesislerinin, boğaza uzak konumlandırılmadığı anlaşılmaktadır. Bu husus, küresel aktörler açısından Hürmüz Boğazı’nın başıboş bırakılmasının mümkün olmayacağını göstermektedir. Diğer yandan uluslararası deniz hukuku çerçevesinde, Hürmüz Boğazı gibi uluslararası geçişler “transit geçiş” rejimine tabidir. Bu rejim, savaş gemileri dahil tüm gemilerin, engellenmeden geçiş yapma hakkını garanti altına almaktadır. Bu meyanda analizimizin devamında açıklandığı üzere, “Enerji Arzının” dünya için taşıdığı önem, “Hürmüz Boğazı’nın” İran için ifade ettiğinden daha az değildir. Bu nedenle, Hürmüz Boğazı’nın kapatılması durumunda, birbirini tetikleyen krizler sonucunda, tüm yönetimlerin yeni yatırımlardan ziyade, ekonomik yaptırımlara yönelmek durumunda kalacağı ve farklı ülkelerin halklarının aynı sebepten dolayı sıkıntı yaşayabileceklerı öngörülmektedir.

I. HÜRMÜZ BOĞAZI’NIN JEOPOLİTİK YAPISI

Hürmüz Boğazı, İran, Suudi Arabistan, BAE, Katar, Kuveyt ve Irak gibi petrol ve doğal gaz zengini ülkelerin dünya pazarlarına açıldığı bir geçittir. Boğazın kuzey kıyısında yer alan İran, boğaz üzerinde coğrafi bir üstünlüğe sahiptir. İran için boğaz, hem savunma stratejisinin hem de potansiyel bir caydırıcılık unsurunun önemli bir parçasıdır. Yakın tarih incelendiğinde, boğazı kapatma tehdidinin, İran’ın uluslararası müzakerelerde zaman zaman koz olarak kullandığı bir araç olduğu anlaşılmaktadır.

Kart oyunlarındaki “en kötü el bile doğru oynanırsa rakip için kâbusa dönüşebilir” kuralını hatırladığımızda; Hürmüz Boğazı’nın kapanmasının oyunun tamamını bozan bir hamle olacağı açıktır. Zira Hürmüz’ün kapanması İran’ın kendi petrol ihracatı için de son derece büyük bir sorun teşkil edecektir.

Körfez Ülkeleri (Suudi Arabistan, BAE, Kuveyt, Katar, Bahreyn), petrol ve doğal gaz ihracatları için tamamen Hürmüz Boğazı’na bağımlıdır. Boğazın kapanması, ekonomilerine doğrudan ve yıkıcı bir darbe vuracaktır. Körfez ülkeleri bu nedenle bölgedeki istikrarı ve seyrüsefer güvenliğini desteklemektedirler. Küresel Enerji Tüketicileri (Çin, Japonya, Hindistan, Güney Kore, Avrupa ülkeleri ve Asya ülkeleri), Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrolün yaklaşık %70’ini satın almaktadır. Avrupa, Hürmüz üzerinden gelen LNG için önemli bir pazardır. Anılan ülkeler, boğazın kapanmasının küresel enerji fiyatları üzerinde yaratacağı olumsuz etkilerden ve tedarik kesintilerinden yüksek şiddette etkileneceklerdir. Diğer bir deyişle, boğazın kapanması, enerji arz güvenliği açısından salt bölge ülkelerini değil, Çin, Japonya, Hindistan, Avrupa Birliği ve ABD gibi büyük tüketici ülkeleri dahi direkt etkileyecektir. Bu nedenlerden dolayı, Hürmüz Boğazı’nın güvenliği, uluslararası barış ve refah için bir ön koşuldur ve Hürmüz Boğazı, deniz hukuku ve diplomasi açısından özel bir konuma sahiptir.

Bu bağlamda, 2025 yılı itibarıyla İsrail’in İran topraklarına yönelik saldırıları, Hürmüz Boğazı üzerindeki tansiyonu yeniden yükseltmiş; İran’ın sert karşılıkları bölgedeki istikrarsızlığı derinleştirmiştir. ABD ile İran arasında yürütülen nükleer görüşmelerin hemen öncesinde yaşanan bu gelişmeler, enerji geçiş yollarının askerî risklere ne denli açık olduğunu bir kez daha ortaya koymuştur. Irak, bu gerilimin merkezine henüz doğrudan dahil edilmek istenmese de, milis gruplar ve vekil güçler üzerinden yeniden çatışma sahası olma riskiyle karşı karşıyadır. Irak topraklarında İran’a yakın silahlı grupların varlığı, Hürmüz çevresinde yaşanabilecek bir çatışmanın Irak’a sıçrama ihtimalini artırma riski taşımaktadır. Bu durumda oluşabilecek devam senaryolar değerlendirildiğinde; İran’ın olası bir Hürmüz Boğazı kapatma hamlesi durumunda, ABD’nin Irak’taki üsleri hedef hâline gelebilir. Bu ise salt enerji değil, askerî lojistik açısından da Irak’ı bir kırılma noktasına sürükleme riski taşımaktadır.

II. VEKÂLET SAVAŞLARININ SINIR ÖTESİ YANSIMALARI

İran’ın Hürmüz’ü kapatması durumunda en ağır etkilenecek ülkelerden biri Irak olacaktır. Zira Irak, İran’la olan ekonomik ve enerji ilişkileri üzerinden ciddi bir bağımlılık geliştirmiştir. İran’dan elektrik ve doğal gaz ithal eden Irak, aynı zamanda İran’la ekonomik sınır geçişlerinde lojistik hareketliliğe sahiptir. Geçişlerin kısıtlanması, Irak’ın iç ekonomik dengelerini doğrudan etkileyeceği için, IKBY (Irak Kürt Bölgesel Yönetimi) de etkilenebilecektir. İsrail’in İran’a yönelik operasyonlarında IKBY topraklarının kullanıldığına dair spekülasyonlar, Irak Kürt Bölgesel Yönetimi’ni, İran’ın potansiyel tepkilerine açık hâle getirmiştir. Bu durum, 1991 Körfez Savaşı’nda olduğu gibi, üçüncü tarafların çatışma zeminine dönüşmesine benzer şekilde, çok cepheli istikrarsızlık riskini taşımaktadır.

Son yıllarda, Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) coğrafyasının, bölgesel ve uluslararası aktörlerin stratejik etkileşimlerinin yoğunlaştığı son derece kilit bir alan olarak ön plana çıktığı gözlemlenmektedir. Bu çerçevede, belirli bölgesel destek alan grupların, IKBY sınırları dâhilindeki bazı uluslararası askeri unsurlara yönelik zaman zaman gerçekleştirdiği eylemlerin, bölgenin jeopolitik konumunu daha hassas bir dengeye taşıdığı dikkat çekmektedir. 2019’un sonlarında Kerkük yakınlarındaki K-1 Üssü’ne yönelik olarak bir uluslararası sivil personelin hayatını kaybetmesine yol açan saldırı, bu tür etkileşimlerin bölgesel hassasiyetleri ne denli artırabileceğinin bir göstergesi olmuştur. Bu gelişmeler zinciri, 3 Ocak 2020’de yaşanan kritik bir olaya uzanan çok boyutlu bir sürecin parçasıdır. Benzer şekilde, 2021 ve 2023 yıllarında Erbil Harir Hava Üssü’ne yönelik roket ve insansız hava aracı (İHA) saldırıları, bölgesel aktörlerin asimetrik kapasitelerini kullanarak stratejik mesajlar iletme eğilimlerinin devamlılığını ortaya koymaktadır. Bu eylemlerin, hem IKBY’nin iç güvenlik dinamiklerini etkilediği hem de uluslararası varlıkların bölgedeki konumunu sürekli bir değerlendirme odağında tuttuğu gözlenmektedir. Bu bağlamda, IKBY’nin, farklı bölgesel güçlerin dolaylı temas alanı olarak kullanılması, üzerinde stratejik bir basınç oluşmasına yol açmaktadır. Sahadaki bu tür dinamiklerin sürekliliği, Irak’ın iç siyasetindeki mevcut dengeleri daha da keskinleştirebilir. Nitekim 2025 Kasım ayında planlanan Irak genel seçimleri öncesinde yaşanabilecek bu tür etkileşimler, salt seçmen davranışlarını değil, aynı zamanda Irak’ın dış politika manevra kabiliyetini de derinden etkileyebilecek potansiyel taşımaktadır.

III. BRENT PETROL

Enerji arzının güvenliği, salt petrol yakıtların üretimi ile değil, ihraç edilebilme kapasitesi, diğer bir deyişle lojistiğin güvenliği ile de direkt ilişkilidir. Brent petrol fiyatlarındaki dalgalanmalar küresel ekonominin sinir uçlarına direkt dokunma kabiliyetine sahiptir. İsrail-İran gerilimi bağlamında düşünüldüğünde, Hürmüz Boğazı üzerinden geçen petrolün brent fiyatları üzerindeki etkisi daha da belirgin hâle gelmektedir. İran’a uygulanan yaptırımların yeniden sertleştirilmesi ve İran petrolünün piyasadan çekilmesi, salt fiziki arz değil, psikolojik piyasa baskısı da yaratacaktır. Bu bağlamda, İran’ın enerji ihracatına olan bağımlılığı göz önünde bulundurulduğunda, Hürmüz’ün kapatılması kendi ekonomisi için de yıkıcı bir adım olacaktır. Hürmüz’ün kapanmasının hiçbir rasyonel küresel faydaya hizmet etmeyeceği açıkça ortadadır. Ancak İran rejimi için bu adımın, özellikle iç baskıları dışa yönlendirmek amacıyla stratejik bir kart olarak görüldüğü anlaşılmaktadır.

IV. HÜRMÜZ KAPANIRSA KÜRESEL EKONOMİ NASIL ETKİLENİR?

Hürmüz Boğazı’nda geçişin tamamen engellenmesi durumunda, bazı senaryolara göre Brent fiyatlarının 120–150 USD/varil bandına çıkabileceği değerlendirilmektedir. Bu senaryonun devamı olarak, navlun maliyetlerinde artışlar, lojistik zincirlerinde kırılmalar, sanayi üretiminde maliyet baskıları ve küresel ticarette daralma riskleri oluşabilir. Lojistik ve enerjiye dayalı tüm sektörlerde maliyetler artacak, gelişmekte olan ülkeler döviz baskısı ve ithalat maliyetlerindeki artışla zorlanacaktır. Küresel enflasyon yükselecek, ticaret hacmi daralacak, büyüme oranları düşecek ve küresel resesyon riski güçlenecektir. Küresel sistemin taşıyıcı kolonlarından biri olan Hürmüz Boğazı’nın kapanması senaryosu, jeopolitik sonuçları itibarıyla yalnızca enerji akışını değil, uluslararası güvenlik mimarisinin birçok parametresini eş zamanlı baskı altına alabilir. Bu ölçekte bir riski stratejik menfaat zemininde rasyonelleştirebilecek hiçbir fayda fonksiyonu yoktur; dolayısıyla Hürmüz’ün kapanması, matematiksel olarak küresel aktörler açısından negatife sabitlenmiş bir denklemdir. Bu nedenle, Hürmüz Boğazı’nın kapatılması hâlinde tetiklenebilecek krizlerin, yatırım ortamını ciddi biçimde zayıflatması ve devletleri yeni yatırımlar yerine yaptırım araçlarına yöneltmesi muhtemel görülmektedir. Bu zincirleme etkinin, salt hükümetleri değil; farklı coğrafyalardaki toplumları etkileme, küresel düzeyde yaşam kalitesinde gerileme yaratma ihtimali görülmektedir.

V. TÜRKİYE’NİN ULUSLARARASI HUKUK İLE UYUMLU DİPLOMATİK YAKLAŞIMI

Türkiye, İstanbul ve Çanakkale Boğazları’ndan her zaman şeffaf, barışçıl ve hukuka saygılı bir geçiş rejimi sağlamış bulunmaktadır. Montrö Sözleşmesi ile güvence altına alınan bu uygulama, Türkiye Cumhuriyeti’nin uluslararası ticarette güvenilir aktör konumunu güçlendirmektedir. İran’ın, Hürmüz Boğazı’nı doğrudan ilgilendirmeyen meselelerde dahi bu hayati geçidi kapatma tehdidini stratejik araç hâline getirmesi, enerji jeopolitiğinde caydırıcılığın, sorumluluk duygusu ile kullanımının önemine işaret etmektedir. Buna karşılık Türkiye, deniz geçitleri konusunda daima uluslararası hukuka sadık, hesap verebilir ve adil bir diplomasi inşa etmiş; bu yönüyle enerji arz güvenliğinde salt coğrafi değil, normatif bir güvenli liman olarak konumlanmıştır.

Türkiye’nin TANAP, TAP, TürkAkım ve Doğu Akdeniz LNG projeleriyle oluşturduğu enerji arterleri; Hürmüz Boğazı’nın olası bir kapanması gibi senaryolarda, salt Türkiye için değil, küresel sistem için de stratejik bir cankurtaran halatıdır. Bu bağlamda, Türkiye’nin diplomatik istikrarı ve mühendislik kapasitesiyle desteklenen bu altyapı projeleri, enerji arzının sürekliliğinde bir istikrar çarpanı işlevi görmektedir. Türkiye’nin bu noktadaki rolünün uluslararası camiada teşvik edilmesi, salt bir devletin değil, tüm insanlığın refahına katkı sağlayacaktır.

Irak-Türkiye Petrol Boru Hattı’nın (ITP) modernizasyonu, yaklaşık günlük 1 milyon varil kapasiteye yeniden erişilmesini sağlayabilir. Ceyhan Terminali’nin LNG işleme kapasitesinin artırılması, Avrupa’ya doğal gaz arzında iddialı ancak ulaşılabilir bir projeksiyon olan %8 seviyesine kadar katkı sağlayabilir. Doğu Akdeniz’de kurulacak entegre LNG merkezleri, Mısır ve İsrail gazını Avrupa’ya taşıyacak yeni bir rota oluşturabilir. KKTC limanlarının dönüşümü ise salt coğrafi değil, stratejik bir sıçramadır.

Rasyonalite, bu yatırımların diplomasiyle bütünleşmesinde yatmaktadır. Bu noktada Irak-Türkiye hattının modernizasyonu, Ceyhan LNG kapasitelerinin artırılması, Doğu Akdeniz’de enerji merkezleri kurulması tüm dünyanın enerji arzı güvenliği açısından son derece hayatidir. KKTC limanlarının lojistik üs hâline getirilmesi ise diplomatik bir vizyonu ve bölgesel barışı destekleyecek bir stratejidir. Mühendislik kabiliyetiyle enerji arz güvenliğinde alternatifler üreten Türkiye’nin, tüm dünya için güvenilir liman olduğu gerçeğine küresel düzeyde dikkat çekilmesinde fayda görülmektedir.

VI. ULUSLARARASI HUKUK PERSPEKTİFİ

Hürmüz’ün kapanması durumunda, BM Güvenlik Konseyi ve uluslararası hukuk mekanizmalarının deniz geçiş serbestisini korumak için diplomatik ve hukuki yolları devreye sokmaları beklenmektedir. Türkiye gibi mühendislik ve diplomasi açısından yüksek kabiliyet sahibi ülkelerin, hukuka dayalı barışçıl çözümler ve iş birliği modelleriyle bu sürecin yapı taşı olmaları beklenmektedir. Deniz hukukuna taraf devletlerin, transit geçiş serbestisinin korunması ve deniz ticaret yollarının sürdürülebilirliğinin sağlanması konularında çekince gösterecekleri varsayımı, hem pratik hem ilkesel düzlemde geçersizdir.

Zira bu devletler, UNCLOS rejiminin yarattığı normatif düzenin sürdürücüsü ve denizlerin serbestliğinin sistemsel garantörleridir; aksi davranış, doğrudan kendi deniz yetki alanlarına karşı da bir tehdit üretecektir. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi UNCLOS, Hürmüz gibi boğazlardan engellenmeden geçiş hakkını ve transit geçiş rejimini garanti altına almıştır. Bu nedenle, seyrüsefer serbestisinin ihlalinin doğal sonucu olarak deniz ticaretinin sürekliliği tehdit edildiğinde, uluslararası hukukun müdahale mekanizmalarını harekete geçirilmesi ile sonuçlanması beklenmektedir. Böyle bir senaryonun, BM Güvenlik Konseyi’nin diplomatik girişimlerini ve deniz ticaretinin güvenliğinin sağlanmasına dönük uluslararası iş birliği arayışlarını gündeme getirmesi beklenmektedir

Türkiye’nin her zaman yapmış olduğu gibi; Hürmüz çevresinde yükselen jeopolitik türbülansı ve İran’ın Irak sahasında vekil aktörler üzerinden yürütülen asimetrik yayılım stratejisini çok boyutlu analiz eden üst seviye bir diplomatik pozisyon alması, bölgesel barış mimarisi açısından yapısal katkı sunacaktır. Bu çerçevede, Irak-Türkiye arasında kurumsallaştırılmış bir güvenlik iş birliği mekanizması, salt sınır güvenliğini tahkim etmekle kalmayacak; tüm harici vekâlet kartlarını etkisizleştirecek önleyici stratejik bir bariyer işlevi görecektir. Türkiye’nin enerji diplomasisinin ötesine geçerek güvenlik diplomasisi alanında da aktif rol üstlenmesi, bölgesel ve küresel denklemleri dengeye çekebilecek çok vektörlü bir müdahale kapasitesidir.

VII. KÜRESEL GÜÇ DENGELERİ VE İTTİFAKLAR

Hürmüz Boğazı’nın olası kapanışı, salt enerji hatlarını değil; bölgesel aktörlerin stratejik reflekslerini de yeniden kodlamaya zorlayacaktır. Petrol ihracatçısı ve ithalatçısı ülkeler, Batı ülkeleri, Körfez ülkeleri, Irak ve hatta İsrail dahil olmak üzere birçok farklı aktör, kendi pozisyonlarını yeniden kalibre etme ihtiyacı hissedecektir.

Böylesi yüksek gerilimli bir kriz ortamında, Tahran’ın bölgesel vekil aktörler aracılığıyla yürüttüğü politikaların potansiyel etkileşimleri, mevcut durumu daha da karmaşık hale getirme riski taşımaktadır. Ancak, sahadaki gelişmeler ve uluslararası dinamikler dikkatle incelendiğinde, bu yaklaşımda yapısal değişimlerin gözlemlendiği anlaşılmaktadır: Lübnan’daki bazı grupların zaman zaman zayıflayan operasyonel kapasiteleri, Suriye’deki İran’a yönelik belirli kısıtlamalar ve Yemen’deki Husi hareketinin artan uluslararası gözlem ve izolasyonla karşılaşması, bu bölgesel angajman modelinin eskisi kadar kapsamlı bir çevresel destek ve stratejik kaldıraç etkisi üretemediğine işaret etmektedir. Bu durum, İran’ın Hürmüz Boğazı üzerinden uygulamayı düşünebileceği herhangi bir bölgesel baskı mekanizmasının, beklenen stratejik faydayı sağlama potansiyelini sorgulatıcı hale getirmektedir.

Bu bağlamda, Tahran’ın bölgesel angajmanlarının beklenen sonuçları vermemesi ve “Şii Hilali” olarak adlandırılan etki alanındaki potansiyel zayıflamalar, İran’ın iç siyaseti ve bölgesel stratejileri üzerinde önemli bir baskı oluşturması ihtimaller dahilindedir. Bu tür dış etkenlerin ve ekonomik sıkıntıların birikimi yalnızca bölgesel güç dengelerini değil, aynı zamanda küresel aktörlerin İran’a yönelik politikalarını da yeniden şekillendirebilir. Süregelen iç ve dış zorlukların birleşimi, Tahran’ın stratejik seçeneklerini sınırlayarak, ülkenin gelecek yönelimleri üzerinde kayda değer değişikliklere neden olma etkisine sahip olabilir.

Diğer yandan, İran’ın Hürmüz Boğazı’nı kapatması ihtimalinin yeni dengelerin oluşması için tetikleyici işlev görmesi beklenmektedir. Enerji arz krizleri yeni ittifaklar yaratmaktadır. Bu bağlamda, Körfez ülkeleri, Asya’nın büyük enerji tüketicileri ve Batılı ülkelerin enerji güvenliği odaklı iş birliklerini artırmaları beklenebilir. Uluslararası örgütler deniz ticareti güvenliği için yeni mekanizmalar geliştirebilir. Bu süreç, Türkiye‘nin enerji merkezi ve diplomatik köprü rolünü pekiştirmesi açısından önemli fırsatlar taşımaktadır.

VIII. ENERJİ LOJİSTİĞİ VE HÜRMÜZ

Enerji güvenliği kadar kritik olan bir diğer başlık da enerji lojistiğidir. Hürmüz Boğazı üzerinden geçen tanker trafiğinin durması, salt petrol akışını değil, LNG taşımacılığını da felç edecektir. Özellikle Katar’ın LNG ihracatının büyük çoğunluğu bu boğaz üzerinden gerçekleşmektedir. Hürmüz’ün kapanması, küresel LNG piyasasında derin sarsıntılara neden olacak; Avrupa’nın kış döneminde arz darboğazına girmesi gibi sonuçlar doğuracaktır. Türkiye’nin TANAP, TAP, TürkAkım ve Doğu Akdeniz’deki LNG terminal vizyonu bu noktada salt ulusal değil, uluslararası bir stratejik değer taşımaktadır. Bu projelerin lojistik sürekliliği, Hürmüz gibi tekil boğazlara olan bağımlılığı azaltacak ve çok merkezli bir enerji güvenliği anlayışına katkı sunacaktır.

SONUÇ:

Hürmüz Boğazı’nın kapanması, salt enerji piyasaları için değil, uluslararası sistemin temelini oluşturan serbest ticaret, diplomasi ve güvenlik mimarisi için bir stres testi olacaktır. Tüm bu değişkenler, İran’ın Hürmüz üzerinden kurmak istediği bölgesel baskı mekanizmasının, beklenen kaldıraç etkisini yaratamayabileceğini işaret etmektedir.

Türkiye, bu senaryoda sahip olduğu stratejik hatları, hukuki düzlemde uluslararası saygınlığı ve diplomatik birikimi ile birleştirerek, salt bir enerji merkezi değil, küresel sistemin sorumlu aktörü ve tüm dünyanın güvenebileceği liman olarak öne çıkmaktadır. Türkiye’nin yapıcı eylem üretme, diplomasi ve mühendislik kabiliyetleri, bu kriz senaryosunu bir fırsata dönüştürebilecek ender aktörlerden biri olduğunu göstermektedir.

Hürmüz Boğazı’nın kapanması gibi küresel enerji arz güvenliğini derinden sarsacak bir senaryonun ve İran ile İsrail arasındaki tansiyonun tırmanmasının, mevcut İran ambargolarının küresel enerji piyasaları üzerindeki etkilerini daha da derinleştireceği aşikardır. Bu tür jeopolitik belirsizliklerin tetiklediği küresel enerji darboğazları, alternatif güzergahlar ve güvenilir tedarikçi arayışını hayati kılmaktadır. Bu stratejik bağlamda, Türkiye’nin bölgesel ve uluslararası iş birliklerini çeşitlendirme potansiyeli kritik bir önem arz etmektedir. Örneğin, Karadeniz’de Romanya ve Bulgaristan ile enerji geçişi güvenliği anlaşmalarının yürürlüğe girmesi, hem bölgesel istikrara katkı sunacak hem de Batı’ya yönelik alternatif bir enerji koridoru oluşturma potansiyelini güçlendirecektir. Benzer şekilde, Doğu Akdeniz’de Yunanistan dışı aktörlerle (örneğin Lübnan, Mısır) kurulacak LNG iş birlikleri, bölgedeki enerji kaynaklarının çeşitlendirilmesine olanak tanıyarak, jeopolitik risklere karşı direnci artıracaktır. Asya’daki büyük enerji tüketicisi ülkelerle (Güney Kore, Japonya, Hindistan) ikili enerji güvenliği forumları düzenlenmesi, Türkiye’yi küresel enerji pazarında daha merkezi bir aktör konumuna taşıyacak, uzun vadeli ve rasyonel enerji kazançlarını somutlaştıracaktır. Ayrıca, TürkAkım, TANAP ve TAP hatlarının lojistik entegrasyonu için düzenlenecek mühendislik forumları, mevcut altyapının verimliliğini artırarak Türkiye’nin enerji transit kapasitesini maksimize edecektir.

Bu tür teknik ve diplomatik iş birlikleri, Türkiye’yi salt boru hatlarının ve transit noktalarının ötesinde, bölgesel istikrarın ve küresel enerji güvenliğinin anahtarı hâline getirecektir. Türkiye’nin her zaman gösterdiği bu proaktif ve dengeleyici yaklaşımları, jeopolitik risklerin minimize edilmesinde ve uluslararası enerji işbirliğinin güçlendirilmesinde somut rasyonel faydalar sağlayacaktır.

I. Giriş: Türkiye’nin Jeostratejik Duruşu ve Yeni Diplomatik Zemin

Rusya-Ukrayna savaşında esir değişimine dair simetrik adımlar, diplomasinin halen işlemekte olduğunu teyit ederken; çatışma bölgelerinde gözlenen hareketlilikler, dengelerin hâlâ son derece kırılgan ve korunmasız olduğunu ortaya koymuştur. Bu karmaşık tablo içerisinde, Türkiye’nin üst düzey siyasi liderliği çok katmanlı ve tarafsız bir diplomatik angajman süreci yürütmüştür. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın çeşitli başkentlerle gerçekleştirdiği doğrudan temaslar, liderler arası güven kanallarını tahkim etmeyi hedeflerken; Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, hem Moskova’da Devlet Başkanı Vladimir Putin hem de Kiev’de Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenski ile gerçekleştirdiği stratejik görüşmelerle mekik diplomasisinin sahadaki karşılığını somutlaştırmıştır. Tüm bu gelişmeler, Türkiye’nin stratejik arabulucu pozisyonunu pekiştiren ve çok yönlü dış politika mimarisini somutlaştıran unsurlardır.

2 Haziran 2025 Pazartesi günü İstanbul’da gerçekleşen toplantının açılışında Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı ve eski MİT Müsteşarı Sayın Hakan Fidan’ın, “Dünyanın gözü burada. Asıl olan sürdürülebilir barışın sağlanmasıdır” diyerek süreci küresel düzleme taşıdığı, ayrıca Trump yönetimindeki ABD’nin bu çabalara verdiği desteği stratejik olarak önemsediğini vurguladığı not edilmelidir.

Rusya-Ukrayna görüşmelerine ev sahipliği ve gözlemcilik yapan Türk heyetine Dışişleri Bakanı Hakan Fidan başkanlık etmiştir. Türk heyetinde ayrıca MİT Başkanı İbrahim Kalın, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Metin Gürak, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Ercüment Tatlıoğlu ve Dışişleri Bakanlığının Rusya-Ukrayna-Kafkaslar sorumlusu Büyükelçi Mehmet Samsar yer alırken; Rus heyeti Devlet Başkanı Yardımcısı Vladimir Medinskii başkanlığında Askeri İstihbarat GRU Başkanı Kostyukov ve Savunma Bakan Yardımcılarıyla temsil edilmiştir. İstanbul’da Savunma Bakan Yardımcısı Rustem Umerov başkanlığında bulunan Ukrayna ise Dışişleri Bakan Yardımcısı Sergiy Kyslytsya, İç İstihbarat Örgütü SBU Başkan Yardımcısı Oleksandr Poklad ve Dış İstihbarat SZRU Başkan Yardımcısı Oleh Luhovskyi ile temsil edilmiştir.

Anadolu Ajansı’nın bildirdiğine göre Ukrayna heyetinin resmi görüşmeler öncesinde İngiltere, Almanya ve İtalya temsilcileriyle ayrı bir istişare süreci yürüttüğü kaydedilmiştir. Bu husus, Kiev yönetiminin adımlarını Avrupa güvenlik mimarisiyle senkronize etmeye özen gösterdiğini ortaya koymaktadır. Görüşmelerin yapıldığı günlerde, Zelenski’nin NATO Genel Sekreteri Mark Rutte ile gerçekleştirdiği görüşmenin, Kiev’in transatlantik güvenlik mimarisine entegrasyon hedefinin yüksek düzeyli bir teyidi niteliğinde olduğu değerlendirilmektedir. Söz konusu temas, Kiev’in NATO ile kurumsal entegrasyon arzusunu vurgulamakla kalmamış; aynı zamanda Zelenski’nin, barış masasında olası bir diplomatik tıkanma halinde Batılı müttefiklerin Moskova’ya yönelik baskı kapasitesini daha etkin ve koordineli biçimde kullanmalarına dair beklentisini, kararlı biçimde gündeme taşıdığı bir platform işlevi görmüştür.

Ukrayna’nın anılan görüşmeler akabinde, 1 Haziran 2025’te Rusya’ya karşı gerçekleştirdiği ve “Örümcek Ağı” adıyla kamuoyuna yansıyan operasyonun, Ukrayna güvenlik servisleri tarafından 18 aylık bir hazırlık sürecinin ardından devreye alındığına yönelik açıklamalar, bölgede istihbari angajmanların ulaştığı karmaşıklığı göstermektedir. Rus yanlı kaynaklara göre, Kremlin bu gelişmeye karşılık “asimetrik ve yıkıcı” bir yanıt hazırlığındadır.

II. Barış Masasında Sessiz Sabotaj mı, Yoksa Stratejik Bir ‘Son El’ mi?

2025 Haziran’ının başında, dünya diplomasisi İstanbul’da kurulacak olan barış masasını beklerken, Ukrayna’nın 1 Haziran’da Rusya’nın derin hava üslerine düzenlediği yüksek kapasiteli FPV drone saldırıları, uluslararası sistemde bir tür Pearl Harbor etkisi yaratmıştır. Kamyon tabanlı mobil drone rampalarıyla Rusya içine sızdırılan saldırı sistemlerinin, 1.5 yıl boyunca sürdürülen planlama sürecinin ardından aktive edildiği değerlendirilmektedir. FPV dronların koordineli bir biçimde harekete geçirilmesiyle Rusya’nın stratejik hava gücünün simgesel üslerine zarar verildiği görülmektedir. Olenya, Belaya, Engels ve Murmansk gibi stratejik üslerin hedef alındığı bu saldırının Rus uçaklarının imhasına neden olmakla kalmayıp, esasta Rusya’nın stratejik caydırıcılığına yönelik doğrudan bir istihbari kırılma teşebbüsü anlamına geldiği görülmektedir.

Bu analiz, yalnızca askeri bir vakanın ötesinde; aynı zamanda jeopolitik oyun kuruculuğun nasıl bir ‘son el kartı'(endgame card) gibi ileriye saklandığını ve bunun diplomatik masaya nasıl dramatik bir hamle olarak yansıtıldığını da irdelemektedir. Briç oyunlarında sona saklanan kozların, rakibi şaşırtmaktan çok oyunun dengesini bozmak için kullanıldığı bilinmektedir. Benzer şekilde, bu saldırının da savaşın yönünü değiştirmekten çok, müzakere sürecinin psikolojik zeminini sabote etmeyi hedeflediği düşünülmektedir. “Örümcek Ağı” adıyla kamuoyuna yansıyan operasyonun, 2 Haziran’da Türkiye Cumhuriyeti öncülüğünde İstanbul’da yapılması taraflarca planlanan barış görüşmelerinin hemen arifesinde ve üstelik tarafların İstanbul’a intikal ettikleri gün gerçekleştirilmesi dikkat çekicidir. Zamanlaması ve kapsamı itibarıyla bu girişimin, Ukrayna için uzun vadede diplomatik ve jeopolitik anlamda ağır bedeller doğuracağı ihtimali değerlendirmeler arasındadır.

III. Türkiye’nin Konumu: Diplomatik Mimarlığın Akılcı Direnci

Türkiye’nin 2022’den itibaren hem Kiev hem Moskova ile yürüttüğü çok boyutlu diplomatik angajman, çatışma koşullarında dahi ilkesel dengeyi önceleyen nadir yaklaşımlardan biri olarak öne çıkmaktadır. NATO üyeliğini ittifak dayanışması çerçevesinde sürdürmekle birlikte, bu pozisyonu salt mutlak blok sadakatinden ziyade ulusal çıkar eksenli bir stratejik özerklik anlayışıyla yeniden tanımlayan Ankara, “bağlantılı bağımsızlık” doktrini çerçevesinde hem Kiev’le hem Moskova’yla yüksek temas zeminini koruyabilen nadir aktörlerden biri olmuştur.

Bu dengeyi mümkün kılan siyasi irade, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın uzun yıllardır sürdürdüğü çok boyutlu dış politika vizyonuyla şekillenmiş; 2024 sonrası dönemde ise Dışişleri Bakanı ve eski Millî İstihbarat Teşkilatı Başkanı Hakan Fidan’ın katkısıyla daha da kurumsallaşmıştır. Sayın Fidan’ın diplomasiye kazandırdığı stratejik derinlik, istihbari sezgi ve teknik kapasite; Türkiye’nin bölgesel krizlerde yalnızca arabulucu değil, aynı zamanda güven inşa eden bir aktör olarak konumlanmasını mümkün kılmıştır.

İstanbul’da gerçekleştirilen barış görüşmeleri, bu diplomatik çizginin sahadaki yansıması niteliğinde olup, Türkiye’nin yalnızca siyasi değil; enerji güvenliği, savunma altyapısı ve lojistik ağlar üzerinden sunduğu bütüncül kapasitenin de altını çizmektedir. Türkiye bu yönüyle, çatışma sonrası yeniden yapılanma süreçlerinde sadece geçici değil, yapısal katkılar sunabilecek az sayıdaki aktör arasında yer almaktadır.

IV. İHA Teknolojisinin Jeopolitik Etkisi: FPV Dronlar Çağı

Ukrayna’nın saldırısında FPV dronların kamyonlara entegre sistemlerle, eşzamanlı biçimde stratejik üsleri vurması, siber-fiziksel savaşın yeni bir biçimi olarak analiz edilmektedir. Aynı zamanda sivil-askeri ayrımı bulanıklaştırarak, düşük maliyetli, yüksek etki gücüne sahip hibrit operasyonlara alan açtığı gözlemlenmektedir.

Bu teknolojik geçiş, yalnızca askeri aktörler arasında değil, aynı zamanda devletsiz yapıların da kullanımına açık hale geldiğinde küresel güvenlik sistemini tehdit edebilecek bir düzeye ulaşmaktadır. Drone teknolojisinin açık kaynaklı yapay zekâ sistemleriyle birleşmesi hâlinde, terör örgütlerinin de benzer kapasitelere erişmesi ciddi bir güvenlik riski yaratmaktadır.

Bu risk sadece askeri değil; aynı zamanda bilişsel savaş, algoritmik istihbarat ve dijital altyapı sabotajı boyutlarıyla çok katmanlı hibrit güvenlik tehditlerini beraberinde getirmektedir. Bu çerçevede; TUSAŞ ve ASELSAN gibi kritik kurumsal varlıklar ile Baykar benzeri yüksek teknoloji üreticisi özel aktörlerin, klasik endüstriyel kimliklerinin ötesinde, “stratejik devlet platformu” statüsünde ele alınması gerektiği açıktır. Söz konusu aktörlerin ürettiği ekipman, yazılım ve elektronik alt sistemlerin – özellikle görev bilgisayarları, seyrüsefer çözümleri, telemetri modülleri ve uçuş protokolleri – yalnızca operasyonel değil, aynı zamanda “ulusal kapasite projeksiyonu” kapsamında değerlendirilmesi zaruridir. Bu bağlamda, hem sivil hem askeri amaçlı (Dual-Use Technologies) kullanılabilecek tüm kategorilere dair yönlendirici algoritmaların, yedek parça tedarik zincirlerinin, uçuş emniyeti verilerinin ve kontrol yazılımlarının kritik devlet teknolojisi olarak sınıflandırılması; hem karşı istihbarat risklerine karşı bir önleyici set oluşturacak hem de Türkiye’nin siber egemenliğini destekleyen yapısal refleksin temellerini güçlendirecektir.

Küresel güç projeksiyonlarında dijital altyapıların taşıdığı jeopolitik önemin artmasıyla birlikte, Türkiye’nin bu alandaki kırılganlıklarını minimize etmek amacıyla yazılım millîleşmesi, kuantum dirençli kriptografi ve yerli yapay zekâ destekli karar destek mimarileri üzerinden bir “egemen veri koruma doktrini” inşa etmesi artık tercihten öte bir stratejik zorunluluk hâline gelmiştir.

V. Zelensky’nin Jeostratejik Hamlesi: Anlık Bir Galibiyetin Ardından

Ukrayna liderliğinin saldırı sonrası “güçlü masaya oturma” niyeti anlaşılmakla birlikte, zamanlama itibarıyla yapılan hamlenin Batılı kamuoyunda etik sorgulamalara neden olabileceği de ihtimaller arasındadır. Öyle ki, saldırının müzakereleri baltalayarak, Kiev’in diplomatik pozisyonuna zarar vereceğine dair analizler görülmektedir. Bu tablo, “kriz diplomasisinin mühendisliği” kavramını gündeme getirmiştir. Zamanlama, sembolizm ve kamuoyu tepkisi arasında kurulan hassas denge, yalnızca siyasi değil, psikolojik strateji gerektirir. Türkiye gibi stratejik aktörler için bu bağlamda “reaktif değil, proaktif diplomasi zekâsı” uygulama zorunluluğu doğmaktadır.

Dolayısıyla, bu adımın kısa vadeli psikolojik bir üstünlük sağlasa da, Avrupa’da Ukrayna lehine olan siyasi atmosferin erozyona uğramasına neden olabileceği düşünülmektedir. Bu erozyon, Türkiye’nin bölgedeki arabulucu pozisyonunu güçlendirme potansiyeli taşımaktadır. NATO dışı aktörlerin taraf olduğu bu çatışma denkleminde, İttifak içinde yapıcı tarafsızlığını sürdürebilen tek ülke olan Türkiye’nin öncülüğünde geliştirilecek etik temelli barış stratejilerine gösterilecek uluslararası uyum, Avrupa kamuoyunda yeni bir güven atmosferinin oluşmasına vesile olacağı değerlendirilmektedir.

VI. Rusya’nın Tepkisi ve Enerji Mimarisi Üzerinden Yeniden Tanımlanan Stratejik Kırılganlıklar

Belaya, Olenya, Severomorsk ve Kursk gibi merkezlerde eşzamanlı olarak yaşanan sistemsel devre dışılıklar, yalnızca taktik askeri kapasitenin değil; Rusya Federasyonu’nun stratejik enerji lojistik reflekslerinin de geçici süreyle felce uğradığını göstermektedir. Özellikle Severomorsk’a dair nükleer altyapı iddiaları ve Arktik hattındaki belirsizlikler, geleneksel enerji güvenliği tanımlarının artık yeterli bir çerçeve sunmadığını ortaya koymaktadır.

Gelinen noktada, enerji güvenliğinin salt rezerv varlığı ya da arz sürekliliği üzerinden değil; bakım-denetim sürekliliği, siber kontrol istikrarı, çok katmanlı lojistik sağlamlık ve iklimsel kırılganlıklar ekseninde yeniden ele alınması gerektiği anlaşılmaktadır. Bu çok eksenli kırılganlık ortamı, teknik yeterliliği diplomatik misyonla bütünleştirebilen az sayıda aktör için stratejik bir avantaja dönüşebilecektir.

Bu bağlamda, Türkiye’nin sahip olduğu yüksek yoğunluklu mühendislik kapasitesinin, yalnızca bir tedarik yetkinliği değil; aynı zamanda enerji altyapılarının kriz anlarında tamir, yeniden işlevlendirme ve izleme süreçlerinde stratejik ara müdahale kapasitesi sunduğunu göstermektedir. Turbo makina, ileri türbin sistemleri ve yüksek basınçlı gaz kontrol çözümleri üzerinden geliştirilen bu kabiliyetin, yalnızca NATO üyeleri değil, enerji geçiş kuşağında yer alan tüm ülkeler için teknik bir güvenlik şemsiyesi işlevi görmesi beklenmektedir.

Bu çerçevede, Türkiye’nin bölgesel enerji denklemindeki rolü, diplomasi ile mühendisliğin kesişiminde tanımlanabilecek yeni bir kavramsallaştırmaya ihtiyaç duymaktadır. “Enerji diplomasisi mühendisliği” başlığı altında şekillendirilecek yeni nesil bir diplomatik protokol mimarisinin, enerji hatlarını sadece ekonomik değil; aynı zamanda jeopolitik esneklik üretme enstrümanı olarak kodlaması önerilmektedir.

Bu yaklaşım, barış zamanında sürdürülebilirliğe; kriz anlarında ise sessiz ama belirleyici teknik müdahale kabiliyetine dayanan bir diplomatik zemin inşa edebilecektir. Böylece Türkiye, enerji hatları üzerinden yalnızca aktarım değil, istikrar üretimi ve güven kodlaması sağlayan bir merkez ülke pozisyonunu daha sistematik şekilde kurumsallaştırabilecektir. Zira, savaşlar sırasında zarar gören enerji tesislerinin zorunlu modernizasyonu ve bakımı, salt altyapının yeniden inşası açısından değil, aynı zamanda ekonomik toparlanma ve uzun vadeli sürdürülebilirlik için kritik öneme sahiptir. Bu tür projelerin bütçeleri ve ihale bedelleri, savaşın şiddeti, etkilenen altyapının türü ve uluslararası destek düzeyine bağlı olarak değişiklik göstermektedir.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ve Dünya Bankası’nın ortak değerlendirmesine göre, Ukrayna’nın enerji altyapısında gereken onarımlardan salt acil olanlar için 1,2 milyar USD gerekmektedir. Bu ihtiyaçlar arasında elektrik iletim ve ısıtma altyapısının onarımı, mobil ısıtma üniteleri ve diğer kritik ekipmanların temini bulunmaktadır. Savaşın yol açtığı ağır tahribat, özellikle enerji altyapılarında derin izler bırakmış; bu da modernizasyon ve yeniden inşa süreçlerinin sadece finansal değil, aynı zamanda yüksek teknoloji ve koordinasyon gerektiren çok boyutlu bir çabaya dönüşmesine yol açmıştır. Böylesi bir tabloda, Türkiye gibi mühendislik birikimi güçlü ve bölgesel meşruiyeti yüksek ülkelerin katkısı, salt altyapı onarımı değil; insani sürdürülebilirlik, enerji güvenliği ve bölgesel istikrarın yeniden inşası açısından da kritik değer taşımaktadır. Bu çerçevede Türkiye, yüksek teknoloji tabanlı uygulama kapasitesini, çatışma sonrası yeniden yapılanma süreçlerinde kolektif dayanışmayı önceleyen bir “insani mühendislik diplomasisi” vizyonu çerçevesinde seferber etmektedir. Çok taraflı iş birliği mekanizmalarıyla entegre biçimde yürütülen bu stratejik katkılar, Türkiye’yi kriz bölgelerinde yalnızca bir çözüm ortağı değil; aynı zamanda sistemsel güven inşasına teknik-rasyonel yöntemlerle katkı sunan yapıcı bir aktör olarak konumlandırmaktadır.

VII. TİKA, AFAD ve Yeni Nesil İnsani Yardım Diplomasisi

Trump dönemi sonrası USAID’in küresel sahadan çekilmesiyle birlikte, insani yardım sisteminde önemli bir boşluk oluştuğu görülmektedir. Suriye, Gazze, Afganistan, Irak, Lübnan, Yemen, Myanmar, Sudan, Somali, Bosna Hersek, Pakistan, Ukrayna, Mozambik, Bangladeş, Zambiya, Burundi ve daha nice örnekler, AFAD’ın artık sadece kriz müdahale değil; altyapı inşası ve uzun vadeli kalkınma planlaması sunma kapasitesini göstermektedir.

Bu dönüşüm, “yardımın stratejik jeopolitiği”ni doğurmuştur. AFAD modeli, yalnızca acil müdahale değil, sahada teknik kalıcılık, mekânsal istikrar ve diplomatik iz bırakma fonksiyonlarını birlikte yürütmektedir. Bu bağlamda, AFAD’ın çalışmalarına verilecek küresel desteğin, Türkiye’nin insani yardım kapasitesinin bölgesel yumuşak güce dönüşmesi açısından stratejik değer taşımaktadır. Bu model, yalnızca yardım değil, aynı zamanda diplomatik prestij ve sahada teknik hakimiyet kazandırmak anlamında uluslararası toplum tarafından değerlendirilmelidir. Bu çerçevede, AFAD ve TİKA’nın birlikte çalıştığı coğrafyalarda, teknik yardımı dış politika mimarisiyle bütünleştiren bir “insani mühendislik haritası” çıkarılmasında stratejik fayda görülmektedir.

Sonuç: Barışın Mühendisliği

Barış platformlarının sadece müzakere masası değil; teknik çözüm laboratuvarları haline getirilmesi hedeflenmelidir. Zira kalıcı çözümlerin, ancak diplomasi ve mühendisliğin entegre edilmesi ile tesis edilebileceği görülmektedir.

Türkiye salt diplomasiyle değil; mühendislik, enerji ve insani yardım unsurlarıyla çözüm üretebilecek tek bölgesel aktör konumundadır. Bu çok eksenli kapasite, “Türk Barış Mühendisliği Doktrini’nin” temelini oluşturur. Diplomasi, teknoloji ve insani yardımın entegre edildiği hibrit güç konsepti; Türkiye’yi bölgesel krizlerden küresel çözüm aktörlüğüne taşıyacağı görülmektedir.

2025 yazı itibarıyla şekillenmeye başlayan yeni güvenlik mimarisi, artık yalnızca savaşın değil; barışın da tasarımıyla ilgilenen aktörleri gerektirmektedir. Modern barış inşası, salt çatışmasız bir durumu değil; kurumsal dayanıklılık, sürdürülebilir diplomasi pratikleri ve sivil-asker dengesi üzerine kurulu çok katmanlı bir mühendislik yaklaşımını zorunlu kılmaktadır. Bu çerçevede, barışın mimarisine yön verebilecek kapasiteye sahip devletlerin, yalnızca askeri caydırıcılıkla değil; aynı zamanda diplomatik sezgi, yapısal restorasyon kabiliyeti ve bölgesel meşruiyetle hareket etmeleri beklenmektedir. Bu denklemde Türkiye, konjonktürel avantajlarının ötesine geçerek, kendiliğinden gelişmesi beklenen yeni bir rolün eşiğindedir: Barışın Diplomatik Mühendisi.

I. Giriş:

2026 kışına kadar kalıcı bir ateşkesin sağlanamaması; yalnızca Ukrayna-Rusya hattındaki cephe geriliminin uzaması anlamına gelmeyecek, aynı zamanda Avrupa-Atlantik güvenlik mimarisinde kalıcı yapısal dönüşümleri tetikleyerek, yeni bir jeopolitik türbülans evresine girildiğinin işareti olacaktır. Enerji arz güvenliği, transit koridorların kontrolü, ileri teknolojiye dayalı savunma endüstrisi ve turbo makine parkının sürdürülebilirliği, bu evrede stratejik karar noktalarına dönüşecektir.

Türkiye, bu çok katmanlı türbülans denkleminde sadece bir denge unsuru değil; aynı zamanda bölgesel sistemin güvenlik, enerji ve sanayi eksenlerinde yeniden inşasını şekillendiren bir aktör olarak öne çıkmaktadır.

Bu analiz, ateşkesin gecikmesi senaryosunu enerji güvenliği, endüstriyel altyapı, jeoekonomik geçiş hatları ve teknik refleksler çerçevesinde değerlendirirken, Türkiye’nin sahip olduğu mühendislik kapasitesi, enerji transit pozisyonu ve diplomatik esneklik üzerinden yeni fırsat alanlarını stratejik düzeyde ele almaktadır.

II. Uzayan Savaşın Jeopolitik Çıkmazı: Taktik Aşınma, Stratejik Tıkanma

2025’in ilk yarısında Donbas ve Zaporijya çevresinde Rusya’nın savunma derinliğini tahkim etmeye yönelik hareketliliği; buna karşılık Ukrayna’nın çok uluslu destekle sürdürdüğü aşındırma stratejisi, sahadaki çatışmanın taktik bir çıkmaza dönüşmesine neden olmuştur. Taraflar, maliyetli bir geri çekilme riski ile bir zafer ihtimalinin arasında sıkışmış durumdadır. Bu uzun soluklu harp ortamı:

• Ukrayna’nın siyasi istikrarının zayıflamasına,
• Batılı müttefiklerin Kiev üzerindeki yönlendirme kabiliyetini yeniden gözden geçirmesine,
• Rusya’nın ise Güney Kafkasya, Moldova ve Karadeniz havzasında asimetrik faaliyetlerini artırmasına neden olmaktadır.

Ankara açısından bu yeni faz; sınır ötesi güvenlik kuşağının yeniden tanımlanmasını, Montrö rejiminin statüsünün korunmasını ve Karadeniz donanma varlığının konsolide edilmesini gerektirmektedir.

III. Enerji Koridorlarında Endüstriyel Kırılganlık ve Türkiye’nin Alternatif Konumlanması

Ukrayna’nın doğalgaz depolama kapasitesinin zafiyete uğraması ve Odessa liman altyapısının sürekli hedef alınması, Karadeniz hattını bir enerji ve lojistik riski alanı hâline getirmiştir. Bu tablo, yalnızca arz güvenliğini değil; aynı zamanda turbo makineler, basınçlı gaz sistemleri, türbin bileşenleri ve ileri kompresör teknolojilerine erişimi de zora sokmaktadır.
Avrupa merkezli üreticilerin Rusya’ya ve İran’a yönelik teslimatlarını askıya alması, özellikle petrokimya, rafineri ve LNG terminallerinde kullanılan kritik ekipmanlar açısından bölgede büyük bir boşluk yaratmıştır. İran’a yönelik ambargoların derinleşmesi, Batı menşeli sanayi ekipmanlarının temininde yapısal bir kesintiye yol açarken; Türkiye’de bu alanda yükselmekte olan mühendislik firmaları açısından bir “endüstriyel dalgakıran” misyonu üstlenme fırsatını beraberinde getirmektedir.
Yerli üretim gücüne sahip, turbo makine altyapısını büyütmüş, enerji tesislerine yönelik entegre sistem çözümleri sunabilen Türk firmaları; sadece İran değil, aynı zamanda Orta Asya, Kuzey Afrika ve Kafkasya’daki geniş bir coğrafyada Batı’nın bıraktığı mühendislik boşluğunu ikame edebilir konuma gelmektedir. Bu durum Türkiye’ye:

• Batı yaptırımlarına paralel değil, onlarla dengeli bir çizgide kendi yüksek teknolojili çözüm setlerini sunma imkânı,
• Kritik yedek parça ve bakım altyapısında bölgesel bir merkez olma avantajı,
• Enerji altyapısının askeri ve sivil birleşik lojistik içinde güvenlik boyutuyla yeniden değerlendirilmesi olanağı
  sağlamaktadır.

IV. Jeoekonomik Riskler Karşısında Türkiye’nin Transit Sistem Adaptasyonu

İran, uygulanan yaptırımların doğrudan etkisiyle yalnızca ticari izolasyon yaşamamakta; aynı zamanda enerji, rafineri ve boru hattı teknolojilerinde modernizasyon yeteneğini yitirmektedir. Bu durum, Hazar-Karadeniz-Akdeniz hattında Türkiye’nin rolünü yalnızca transit aktör değil, teknolojik dengeleyici olarak da öne çıkarmaktadır.

• Saros Körfezi’nden Ceyhan’a kadar uzanan LNG altyapısı,
• Türk mühendisliğiyle desteklenen modernizasyon projeleri,
• Cihaz parkı bakımından özerkleşmiş enerji işletme tesisleri,

Türkiye’yi yalnızca bir geçiş ülkesi değil, enerji jeopolitiğinde stratejik bakım ve üretim merkezi konumuna taşımaktadır. İran’a yönelik teknolojik ambargoların yol açtığı bölgesel darboğaz, Türkiye’nin bu alandaki kabiliyetleri sayesinde jeopolitik bir kaldıraç olarak kullanılabilir hâle gelmiştir.

V. NATO’nun Doğu Doktrini ve Güney Koridorlarındaki Stratejik Fay Hatları

Vilnius sonrası NATO stratejileri, Baltık ve Polonya hattında kalıcı askeri yapılaşmayı hızlandırırken; Rusya’nın buna Transdinyester ve Güney Kafkasya üzerinden cevap verdiği gözlemlenmektedir. Bu karşılıklı tahkimatlar, Nahçıvan- Zengezur hattını ve Gürcistan-Türkiye-Azerbaycan arasındaki doğalgaz, fiberoptik ve kara yolu koridorlarını
doğrudan etkilemektedir.

Türkiye’nin bu hatta sahip olduğu enerji ve endüstriyel ortaklıklar, jeoekonomik fay hatlarının güvenliğini sağlamakla kalmayıp; aynı zamanda doğrudan sahaya dönük operasyonel etkiler üretme potansiyelini artırmaktadır. Transkafkasya’nın “jeoekonomik kırılganlık bölgesi” haline gelmesi durumunda, mühendislik destekli diplomatik müdahale kapasitesi hayati bir rol oynayacaktır.

VI. Türkiye’nin Çok Katmanlı Diplomatik Mühendisliği: Denge, Yedekleme, Etki

Türkiye bu türbülanslı ortamda üç ana dengeyi aynı anda son derece akıllıca yöneten adaptif bir mimari kurmuştur:

1. Atlantik sistemiyle uyum: NATO içinde stratejik iş birliği sürdürülürken doğrudan askeri angajmandan uzak durulmaktadır.
2. Rusya ile yapısal diyalog: Enerji, turizm ve finans eksenlerinde bağlar korunurken, sahadaki çıkar çatışmaları kontrollü biçimde yönetilmektedir.
3. Ukrayna ile savunma ve teknoloji ilişkileri: Bayraktar TB2 gibi ürünler aracılığıyla oluşturulan etki sahası, aynı zamanda Türkiye’nin savunma ihracatının yönünü de şekillendirmektedir.

Bu üçlü strateji; enerji koridorlarının korunması, Montrö rejiminin diplomatik dokunulmazlığı ve Karadeniz’de Türk mühendisliğinin savunma boyutunda güçlendirilmesiyle somut hâle gelmektedir.

Sonuç: 2025 Sonbaharına Kadar Ateşkes Sağlanmazsa…

2025 sonbaharına kadar çatışmaların devam etmesi halinde, bölgesel ve küresel düzeyde önemli değişimlerin yaşanması beklenmektedir:

• Avrupa iç siyasetinde aşırı sağ eğilimlerin etkisini artırması öngörülürken, enerji piyasalarında da volatilitenin yeniden yükselmesi muhtemeldir.
• Karadeniz’de, bölgesel stratejik dengeyi tesis eden ve uzun yıllardır sürdürülen tarafsızlık ilkesi, artan askeri faaliyetlerin doğurduğu dinamikler neticesinde daha yoğun dikkat ve titizlik gerektiren bir boyuta taşınabilir.
• Türkiye’nin bölgesel güvenlik mimarisi içerisinde merkezi ve vazgeçilmez bir unsur olarak konumlanan Montrö rejimi ise, diplomatik süreçlerin etkin bir aktörü olmaya devam edecektir.
• İran’a uygulanan uluslararası yaptırımların derinleşmesi paralelinde, Türkiye’nin bölgesel sanayi ve teknoloji alanında alternatif bir rol üstlenmesine dair fırsatlar daha da belirginleşecektir.

Böylece Türkiye, sadece enerji geçiş hatlarının koruyucusu değil; aynı zamanda bölgesel teknolojik tedarik zincirinin ana sağlayıcısı olarak yeni bir jeopolitik tanıma kavuşacaktır.

Tam rahatladık derken Hakkâri Yüksekova Belediyesi Kıbrıs Şe­hidi Cengiz Topel’in ismini taşı­yan caddeden ismini kaldırdı ha­beriyle karşılaştık. Kıbrıs mese­lesinin en önemli simgelerinden Şehit Cengiz Topel’in ismini sil­meye çalışmak provokasyondan başka bir şey değil. Sırrı Süreyya Önder’in isminin verileceği baş­ka bir cadde yok muydu? Şehidi­ne sahip çıkmak bir milletin vaz­geçilmezi, devleti yönetenlerin ise milletine karşı mesuliyetidir.

Kıbrıs ziyaretimizi mi bekledi­niz diye düşünürken sosyal med­yada Cumhurbaşkanı Denktaş’ın eski danışmanı, Başbakanlık eski özel kalem müdürü, Dışişleri Ba­kanlığı Tanıtma Dairesi eski mü­dürü, gazeteci, yazar ve tarihçi Sabahattin İsmail’in bir paylaşı­mına denk geldim. Sabahattin İs­mail’in Kıbrıs konusundaki pay­laşımları önemli.

Güney Kıbrıs’ta ana düşüncenin dışa vurumu

İsmail, Güney Kıbrıs’ta sözde “Türk işgaline ve iki devletli çö­züm ile federasyona karşı müca­dele etmek için” “Devrimci Halk Direniş Örgütü” adlı EOKA ben­zeri yeni bir terör örgütü kurul­duğunu belirtmiş. Türk basınında çok fazla yer bulmadı. Bahse geçen oluşum 2018 yılında kurulmuş. Simgesi Yunan isyanının simge­leri olan “ateş ve balta”. Rumlar bu tip haberlerden rahatsızlık du­yuyorlar ve bu tip haberleri Tür­kiye’nin onlara karşı propaganda için çıkardığını iddia ediyorlar.

İsmail, Güney Kıbrıs’ta fede­rasyon ve iki devletli çözüm kar­şıtı “Kurtuluş 2025-Partiler Üs­tü Toplumsal ve Siyasi Hareket” isimli yeni bir siyasi hareket ku­rulduğunu da anlatmış.

Rum basını, avukat Panos Io­annidis ve gazeteci Savvas La­kovidis’in geçici koordinatörler olarak 7 Mayıs 2025’te hareketi kurmaya ve etkinleştirmeye ka­rar verdiklerini yazıyor. Hareke­tin amacı, Kıbrıs›ın Türk işga­linden kurtarılması ve AB üyesi Kıbrıs Cumhuriyeti›nin her yasal vatandaşı için tüm insan hakları­nın ve temel özgürlüklerin yeni­den kazanılması ve savunulması adına yoğun ve metodik bir siyasi çaba ve kolektif seferberlik gös­terilmesi olarak açıklanmış.

Rum basınına göre hareketin hedefi, sözde Kıbrıs Cumhuriye­ti’nin, iki bölgeli iki toplumlu fe­derasyon aracılığıyla dağıtılma­sını engellemek ve Kuzeyin Türk­leştirilmesine karşı mücadele etmekmiş. Hareketin bildirisin­de Türkiye’nin çözüm istemedi­ğine, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin da­ğılmasını, Kıbrıs’ın kontrol al­tına alınmasını ve taleplerine boyun eğilmesini istediğine dem vuruyor. Bu nedenlerle, Türki­ye’ye yanıt verebilmek için Yuna­nistan’ın bir strateji değişikliği­ne olan ihtiyacından bahsediyor.

Açıklamada komik olan ise Rum halkının Avrupa’nın de­mokratik, hukuk düzeninde öz­gürce yaşamak mı, yoksa Türk hi­mayesinde fes takmak mı istedi­ğine karar vermesi vurgusu.

Biz fes taktırmak istemiyoruz

1950’lerin başında başlayan Kıbrıs sorununda barışın istikrarı, 1974 Kıbrıs Barış Harekatıyla sağ­landı. Sonraki süreçte birçok gö­rüşme, birçok değişen strateji, de­ğişen farklı ideolojiye sahip lider­ler birçok farklı arabulucular oldu.

İşin boyutu AB’nin 2004 yılın­da kendi yazdığı Annan Planına “hayır” diyen Rum kesimini ada­nın tümünün temsilcisi olarak içine almasıyla değişti. AB, bu hamlesiyle, Kıbrıs Türk tarafını siyasi bir aktör olarak görmediği­ni ilan etmiş oldu. Bu durum so­runu daha da işin içerisinden çı­kılmaz hale getirdi.

Rum siyasi hareketi gibi biz de Kıbrıs Cumhuriyeti’nin, iki böl­geli iki toplumlu federasyon ol­masını istemiyoruz. Aslında fe­derasyona destek verenler bile, iki toplumlu, iki bölgeli bir fede­rasyonla hiçbir şey başarılama­yacağını biliyorlar.

Bu söylemin devam ettirilme­sinin nedeni yerine başka bir şey koyamamaları. Keza ilk devlet olan Kıbrıs Cumhuriyeti federal bir devletti. Üç yıl dayandı. As­lında 1963’te biten iki toplumlu, iki kesimli, siyasi eşitliğe dayalı ve iki kuruculu federal bir çözüm 1968’den beri bir BM stratejisi olarak karşımıza çıktı. Sıfır ile çar­pımdan başka bir sonuç vermedi.

O gün de Rumlarla hiçbir ortak noktamız yoktu bugün de yok. Ke­za yukarıdaki Rum girişimleri­nin amacına bakıldığında 1960’ın benzeri bir şekilde Rum tarafı­nın iktidarı paylaşmak istemedi­ği aşikâr. Burada haksızda değiller çünkü AB üyeliğiyle Kıbrıs’ın tek temsilcisi ve tek sahibi ilan edil­diler. Masada ellerini güçlü görü­yorlar. Taviz kelimesini sözlükten çıkarmış durumdalar.

Ortaçağ’dan gelen bir Yunan başlığı olduğunu bilsek de biz yi­ne de fes takmalarını! İstemiyo­ruz. ‘İki devletli’ bir adadan ya­nayız. 1983’ten beri Ada’nın ku­zeyinde işleyen bir devlet var. Bu devlet ambargo altında 38 yıldır ayakta. Bu devletin siyasi irade­si, siyasi sistemi, meclisi, karar verme yetisi var. Ama en önem­lisi kendisini KKTC’li kabul eden ve bu siyasi gerçekliği yaşayan ve yaşatan vatandaşları var.

Bugün Doğu Akdeniz’de den­gelerin istikrarı için iki devletli bir Kıbrıs çözümüne ve Kıbrıs’ta güçlendirilmiş Türk varlığına ih­tiyaç var. Bu noktada BM tarafın­dan federal bir Kıbrıs için yapıla­cak görüşmelerin anlamı olma­dığını halklarımıza net şekilde anlatırken iki devletli çözümün amaçlarını onların sahipleneceği şekilde ifade etmeliyiz.

Bu birlikteliği içeride sağlaya­maz isek dünyaya “ayrı devletler” olduğumuzu nasıl anlatacağız?

Adını Yunan mitolojisindeki “intikam tanrıçası” olan Nemesis’ten alan Nemesis Operasyonu, Taşnak Partisi tarafından Osmanlı siyasi – askeri liderinin ve Azerbaycan Türkleri’nin katledilmesi amacıyla 1920 – 1922 yıllarında gerçekleştirilen gizli bir operasyondur. Liderlerinin Şahan Natali ve Karekin Pastırmacıyan olduğu operasyonun en fazla ses getiren suikastlarının başında 1921 yılında Talat Paşa’nın Berlin’de şehit edilmesi gelmektedir.

Nemesis yani İntikam Operasyonu’nun Tarihsel Arka Planı

Türk (Osmanlı) yönetimi, 1. Dünya Savaşı sırasında dört bir koldan vatan savunması yaparken Ruslar da Anadolu’ya saldırmıştır. Taşnak Ermenileri ise Ruslara yardım ederek yol göstermiş, Türk askerlerini taciz etmiş, ulaşım ve ikmâl yollarını kesmiş ayrıca Türk köylerinde katliamlar gerçekleştirmiştir. Bu eylemlerinin sonucunda dönemin Türk Hükümeti İttihat-Terakkî, 24 Nisan 1915’te Taşnak Ermenilerini devlete karşı daha fazla yıkıcı faaliyette bulunmamaları amacıyla sevk ve iskan kanununa tabii tutarak bölgeden uzaklaştırmıştır. Türk devleti hiçbir şekilde ve hiçbir koşulda bir Ermeni soykırımı yapmamış bilakis daha fazla kan dökülmesini engellemek ve katliamları önlemek için politik bir karar almıştır.

Zaten Türklere karşı büyük bir kin ve nefret besleyen Ermeniler için Türk hükümetinin “sevk ve iskan” politikası bir bahane olmuştur. Yüzyıldır Ermeniler arasında “soykırım” olarak adlandırılan bu olay dünyaya bu şekilde tanıtılmaya çalışılmaktadır.

1920’lere gelindiğinde ise Anadolu’da Gazi Mustafa Kemal Paşa tarafından başlatılan Türk Millî Mücadelesinin parçalarından biri olan ve Kâzım Karabekir Paşa yönetiminde gerçekleştirilen ve Doğu Harekâtı sonucunda Anadolu’nun Doğusu Ermeni işgalinden kurtulmuş ve Taşnakların Anadolu’da bir Ermeni devleti kurma hayalleri suya düşmüştür. Bir tarafta Türkler Millî Mücadele savaşı verirken diğer taraftan ise Taşnaklar, Anadolu’da Müslüman Türk ve Kürtlere karşı vahşet içeren katliamlar uygulamış, baskınlar yapmış ve hatta soykırıma girişmişlerdir. Tüm bu olaylar gerçekleşirken dahi Ermeniler, uluslararası kamuoyuna 1915 olaylarını, katliam olarak tanıtmaya da devam etmiştir. 

            İntikam hırslarından gözü kör olan radikal Ermeni gruplar, bu noktada, sorumlu tuttukları Osmanlı Paşalarını hedef göstererek Nemesis Operasyonu’nu başlatmışlardır. Aralarında Gazi Paşa’nın da olduğu bilinen suikast listesini yayınlamışlar ve İttihatçı avını başlatmışlardır. Bu kapsamda Talat Paşa, Said Halim Paşa, Bahaddin Şakir Bey ile Cemal Azmi Bey ve Cemal Paşa, sırasıyla Ermeniler tarafından şehit edilmiştir. Ermeniler meseleyi yani intikamı kendi aralarında bir “millî dava” şeklinde görerek hareket etmişlerdir.

Manuk Manukyan adlı Daşnak-Nemesis militanı, Ankara’ya operasyona geldiği sırada yakalanarak idam edilmiştir. Mercan Altunyan adlı diğer bir Nemesis teröristinin liderlik ettiği “infaz timi” de 1927’de İstanbul’da çıkan bir çatışma sonucu imha edilmiştir.

Nemesis Operasyonu’nun Bugüne Etkisi

Ermenilerin bu anlamsız kini maalesef ki günümüzde de devam etmektedir. Gerek Erivan Hükümeti gerekse Ermeni Diasporası sözde Ermeni soykırımı iddialarını dünyaya tanıtmaya devam etmekte ve bunu, Türklere çeşitli platformlarda baskı aracı olarak kullanmaktalardır. İntikam hissini diri tutan Ermeniler, Talat Paşa’nın şehit edildiği 15 Mart gününü dahi, “haklı intikamlarının alındığı sevinç ve zafer günü” olarak kutlamaktadırlar; 2000’li yıllara kadar da ASALA olarak Nemesis Terör örgütü kendini devam ettirmiştir. Tüm bunlara ek olarak Ermenilerin Türkiye’den toprak talepleri ve Karabağ meselesi de Türk(iye) ve Ermeni(stan) ilişkilerini olumsuz etkilemeye devam etmektedir.

Sürekli Türkleri tahrik etmeye devam eden Ermeniler, Ermenistan’ın Şirak vilayetinde,Talat Paşa’yı katleden Soğoman Teyliryan’ın heykeli dikmişlerdi. Heykelin ayağının altında Talat Paşa’nın kesik başı tasvir edilmişti. Ermeniler Talat Paşa ve Türklere hakaret ederek işledikleri uluslararası insanlık suçunu bir de tescillendirmektedirler.

25 Mart 2023 tarihinde Türk takımının 2-1 skorla kazandığı Ermenistan ve Türkiye milli takımları arasında Erivan’da oynanan 2024 Avrupa Futbol Şampiyonası ön eleme maçında Ermeni taraftarları İstiklal Marşı’nı yuhalarken, birkaç milliyetçi pankart kaldırmışlardır. Bunların arasında özellikle NEMESİS sloganı göze batmaktadır.

En son 27 Nisan 2023 tarihinde Erivan’da Nemesis Anıtı, bir törenle açılmıştır. Bu duruma Türk tarafından hemen tepki gelmiştir. Dışişleri Bakanlığı’ndan yapılan yazılı açıklamada şunlar yazmaktadır:

“1920’li yılların başlarında Osmanlı siyasi ve askeri liderlerinin yanı sıra dönemin Azerbaycanlı yetkililerine ve hatta bazı Ermeni asıllı Osmanlı vatandaşlarına karşı gerçekleştirilen suikastların faillerine ithaf edilen ‘Nemesis Anıtı’nın Erivan’da açılmasını şiddetle kınıyoruz. Bu utanç verici anıtın açılması, 31 diplomatımız ve aile üyelerinin katledildiği menfur terör saldırılarına yol açan kanlı bir tedhiş hareketinin yüceltilmesidir. Bu olayın Ermeni basınında takdim ediliş tarzı da, tasvip edilmesi mümkün olmayan çarpık bir tarih yorumunun bazı zihinlerde halen devam ettiğini göstermektedir. Türkiye ve Ermenistan arasındaki normalleşme sürecinin ruhuyla bağdaşmayan bu tür provokatif adımlar, bölgede kalıcı ve sürdürülebilir barış ve istikrarın tesisine yönelik çabalara hiçbir suretle katkı sağlamayacak, tam tersine normalleşme sürecini olumsuz etkileyecektir”

Böylelikle ortaya çıkmaktadır ki Ermeni tarafı Türkiye ile olan ilişkilerin normalleşmesi gibi bir niyet taşımamakta ya da en azından bu normalleşme sürecine hazır bulunmamaktadır. Ermeniler, asla akıllanmamış, terör eğilimli bir millet olma özelliklerinden vazgeçmemişlerdir.

Söylemin temelini üçüncü güç olma isteği oluştururken, dikkatlerden kaçmayan tamlama ise bu gücün Fransa’nın liderliğinde olacağıydı. Macron bu talebini gündeme taşırken, Fransa ve Avrupa’nın Çin-ABD geriliminde ABD’nin peşinden sürüklenmemesi, ABD’nin uydusu olmaması gerektiğini özellikle belirtti.

Macron’a destek AB Konseyi Başkanı Charles Michel’den geldi. Michel’e göre, Avrupa’nın ABD’den “stratejik özerklik” kazanması gerektiği yönündeki Macron’un görüşü Avrupalı liderler tarafından giderek daha fazla dillendiriliyor. Michel, Ukrayna krizine ortak yaklaşımın AB’nin ABD’yi “körü körüne, sistematik olarak takip edeceği” anlamına gelmediğini söylüyor.

Bu tanımlama, Soğuk Savaş’ın bitişinin hemen sonrası sıklıkla yapılırdı. Soğuk Savaş’ın bitişi yalnızca komünist bloğun dağılmasıyla sonuçlanmadı, Batı bloğunda da kırılma yarattı. Sovyet tehdidinin bertaraf edilmesi Avrupa’nın güvenlik anlayışının yumuşamasına, NATO’ya ve tabii ki ABD’ye olan bağımlılığın sorgulanmasına neden oldu.

Bu dönemde bir Avrupa ordusunun kurulması fikri sıklıkla gündeme taşındı. Bu fikir, Almanya ve Fransa arasında ikili istişarelerde geliştirilen kısaca PESCO olarak adlandırılan “Kalıcı Yapılandırılmış İşbirliği Savunma Anlaşması” ile ancak 2017 yılında sonuçlandırılabildi. Anlaşma kapsamında bir AB ordusu oluşturulması öngörülmüyor.

Anlaşmaya imza atan her ülkeden, AB’nin ortak savunmasına nasıl katkı yapabileceği konusunda ulusal planlarını hazırlamaları isteniyor. Yani ucu belirsiz bir yapı. Bir de AB’nin Doğu Avrupalı üyelerinin endişeleri var.

Yıllarca “komünist blok” içerisinde bağımsız politikalardan uzak kalan ve güvenlik endişesi karşı bloktan çok kendi blok liderinden kaynaklanan bu ülkeler, Macron’un çıkışına destek verecek gibi görünmüyorlar. Keza, AB’nin Doğu Avrupalı üyeleri Rusya’nın Ukrayna işgaliyle ekonomik önceliklerini güvenlik önceliklerinin arkasına koymak zorunda kaldılar. Bu ülkelere “NATO mu, AB mi?” diye sorulsa, bu ortamda “NATO” cevabı kesin gibi gözüküyor.

Nitekim, Polonya Başbakanı Mateusz Morawiecki, “ABD ile ittifak, Avrupa güvenliğinin mutlak temelidir” açıklamasını yaptı. Bu yaklaşımlar, bir AB ordusu yaratılamadan ya da AB ülkelerine güvence verecek bir Avrupalı güç çıkmadıkça değişmeyecektir ki, NATO’ya alternatif bir “Avrupa Ordusu” kurulması ya da “Avrupa’ya özgü bir güvenlik mimarisi” yaratılması zor.

Fransa’nın böylesi bir gücü var mı? Bunun cevabını ABD’li Cumhuriyetçi Senatör Marco Rubio vermiş. “Macron küresel süper güç olma rolüne büründüğünde ve teröristlerle savaşmak için Kuzey Afrika’ya asker göndermek istediğinde bölgeye birliklerini biz götürüp getirdik.

Avrupa, eğer Macron’un örneğindeki gibi bir başına kalmayı tercih edecekse, bu durumda kazançlı çıkacak olan biziz.” Diğer taraftan, Avrupa’daki Atlantikçiler ile ulusüstü yapıya şüpheci yaklaşanlar da Macron’un fikrine olumlu bakmayacaklardır. NATO bünyesinde oluşturulan güvenlik iş birliği egemenlik devrini gerektirmezken AB çatısı altında güvenlik iş birliği tersi bir durum yaratıyor.

Tüm bunların yanında Avrupa’nın diğer devi Almanya’nın AB özelinde ulus üstü yapının liderliğini Fransa’ya bırakmayı kabul edebilmesi mümkün değil. Tüm bu girdiler sonrası Macron’un üçüncü güç açıklaması, Fransa için bir siyasi ve askeri yol haritası oluşturabilir. Bu haritanın başarısı yalnızca Fransa’nın izlediği politikalarla değil bu politikanın tüm AB ülkelerinde bir karşılık bulmasıyla olabilecektir.

Sefcovic’e göre platforma toplam 107 şirket kaydoldu ve bunların 77’si, 11,6 milyar metreküp gaz almayı bekledikleri ilk ihaleye resmen girdi. İlk tur ihale 15 Mayıs’a kadar devam edecek. Bu günlerde, Batılı yetkililerin beklediği gibi, dış güvenilir tedarikçiler (Shefcovic’in tanımladığı gibi tabii ki Rusya dahil değil), sabırsızlıkla ve sürekli düşen fiyatlarla, Avrupalılara en az 9,6 milyar metreküp boru hattı ve en az 2,8 milyar sıvılaştırılmış doğal gaz sunacak. 

Ancak Avrupa’da bu haberin neşesini gelen ikinci bir mesaj tamamen bozdu.  AB ülkelerinden şirketler kaynak tedarikçilerinden haber beklerken, Macaristan ve Sırbistan aynı zamanda, iki ülkenin de yararına gaz satın alacak bir ortak girişimi duyurdular. 

Bu, Dışişleri Bakanı Peter Szijjarto tarafından, kurulmakta olan derneğin devlete ait şirketler olan MVM ve Sırbistangaz’ı içereceğinin altını çizerek açıklandı. Macaristan temsilcisi, ülkesinin enerji işbirliği çerçevesinde Sırbistan’ın çıkarlarını sağlamak için “yüz milyonlarca metreküp gazı” kendi depolama tesislerinde depolamayı taahhüt ettiğini de sözlerine ekledi. Kesin rakam açıklanmadı. Ancak daha önce özel yayınlarda 500 milyon metreküp olduğu söylenmişti. Elbette ki bu rakam, AB için gerekli olan milyarlarca metreküpü karşılayamaz. Ancak Macarlar ve Sırpların toplam ihtiyacının beşte biri kadarını karşılayacak bir rezerv olduğu ispatlanmıştır.

Her iki olay da Avrupa’nın perde arkasında devam eden ve Moskova’ya sevinmesi için nedenler vermemek için genellikle konuşulmayan iç siyasi çekişmelerin yoğunluğunu yansıtıyor. Diğer taraftan Avrupa Birliği içinde bir çıkar birliği çatışması yaşanmaktadır. Ama ilk durumdaki gibi özel şirketler havuç – sopa yöntemiyle tek bir ticaret platformuna yönlendirilirse, kendi çıkarlarına bağlılık ve tamamen gönüllü olarak birlikte çalışmaya karar veren Budapeşte ve Belgrad geri adım atabilir. Fakat her şeye rağmen gözükmektedir ki Rus gazı, Avrupa’nın bir bütün olarak yaşamı üzerinde makul miktarda baskı uygulamaya devam etmektedir.

Bir Rus düşünce kuruluşu olan RİA, durumu şu sözlerle açıklamıştır:

“Brüksel ve uyduları elbette gazsız kalamaz. Ancak es geçilen Rus rotası dikkate alındığında, Norveç, pratik olarak alternatifsiz kalmaktadır ki AB ve İngiltere’ye 122 milyar metreküp doğal gaz ile rekoru kırmıştır. Diğer bir seçenek ise Azerbaycan’dan gaz teminidir. Ancak bu rota, oldukça koşulluluk içermektedir. Zira Bakü’nün imkanları kısıtlıdır.”

Gerçekten de Bakü’nün üç ana boru hattından oluşan güney gaz koridoru mevcuttur: Trans-Anadolu, Güney Kafkasya ve Trans-Adriyatik. TANAP doğal gaz boru hattı için ise en önemli aktör Türkiye’dir. Bu konuyla ilgili RİA şu açıklamada bulunmuştur: “Bu konuda, Ankara’nın siyasi hırsları ve 14 Mayıs’ta yaşanacak seçimde olası iktidar değişikliği gibi faktörler devreye girmektedir. Yeniden Recep Tayyip Erdoğan’ın seçilmesi durumunda unutulmamalıdır ki Türkiye’nin Avrupa ile uzun süredir hançerli bir tangosu var.”

Kısaca belirtmek gerekir ki Rusya’yı sıkıştıran Avrupa, bağımlılıktan kurtulmadı. Üstelik şimdi, tek bir kilit kaynak tedarikçisi yerine, aynı anda birkaç tanesi sorunlu olan kaynak tedarikçileri oluştu. Kuzeyde ağırlığını artıran Norveç ve güneyde büyük bir güç olarak sahneye çıkan Türkiye (Azerbaycan’dan dolayı), bu hususta neredeyse rekabetsiz duruma evrilmiş durumda. Zira Orta Doğu, ek tedarik anlaşmaları yaparak ve yuan bölgesine doğru ilerliyor.

Özetle Avrupa bu yıl donmayacak, ancak güvenilir tedarikçiler bulmakta zorluk yaşarsa bundan sonraki kışlar, çok sıcak geçmeyecek.

Geleneksel dönemde istihbarat faaliyetleri genellikle hasım olunan devletin saldırı ve savunma planlarının ele geçirilmesi maksatlıdır.[2] Bu dönem ayrıca geleneksel savaşların yaşandığı dönemle paralellik göstermektedir. Ticari ilişkilerin de artması ve ulus devlet anlayışının ortaya çıkmasıyla diplomatik ilişkiler kurulmuş ve böylece diplomat casuslarında bulundukları ülkeler hakkında istihbarat toplamaya başladığı görülmektedir.[3] Özellikle diplomatik misyonlardaki elçilerin, çevirmenlerin ve diplomatik kuryelerin bu dönemde seyahat ettikleri bölgelerden stratejik istihbarat topladığı ve monarklar arasında gizli yazışmalara hizmet ettiği de bilinmektedir.[4] Öte yandan 14.YY’ın erken dönemlerinde Roma ve İspanyol monarşileri kendi otoritelerini koruma altında tutmak maksadıyla gizli polis teşkilatlarını bu dönemde kurmuştur.[5] İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth ise istihbarat servisine akademisyenler, mühendisler ve dil bilimciler gibi bir çok farklı alandan profesyonelleri işe alarak, onları istihbarat servislerinin yöntemleri ve üretilen analizlerin geliştirilmesi maksadıyla kullanmıştır. Özellikle Rönesans döneminde gelişen teknolojinin istihbarat toplama vasıtalarına da katkısı olmuştur. Bu minvalde geliştirilmiş olan görünmez mürekkep ve matematik alanındaki gelişmeler kriptoloji ve gizli yazışmanın gelişmesini sağlamıştır. Yine bu dönemde teleskopun ve büyüteçlerin icadı ile gözetleme faaliyetleri kolaylaşmış, ajanlar ise dead drop kullanmaya başlamıştır.[6]

Sanayi Devrimi ve Fransız İhtilalini de kapsayan geçiş dönemi teknolojinin savaşlara en çok nüfuz ettiği ve etkisini arttırdığı dönemdir. Dönemin siyasi koşulları ve teknolojik gelişmeler istihbaratın da değişime ve gelişime önemli etkilerde bulunmuştur. Bu dönemde istihbarat açısından dönüşüme en çok etki eden teknolojik gelişmeler telgrafın icadı ve mors alfabesinin bulunmasıdır. Bu sayede devletler kolonilerindeki casuslarıyla haberleşme imkanı sağlamış ve diğer ülkelerin iç politikalarını daha yakından gözlemler hala gelmiştir.[7] Benzer şekilde ticari gelişmeler ve kolonileşme yarışı gibi etkenler, istihbaratın öncelikli görev kapsamının yalnızca devlet ve otorite güvenliğinin sağlanması değil, ekonomik çıkarlara dair bilgilerin de elde edilmesi yönünde evirilmesine sebep olmuştur. [8]

Modern dönem olarak yorumladığımız 20. ve 21. yüzyıllar istihbarat teknolojileri için altın çağ olarak kabul edilebilir. I. Dünya Savaşı sırasında telgraflarla ve radyo sinyalleriyle yapılan iletişimin kesme atılarak dinlenebilmesi istihbarata verilen değeri ve önemin artmasına neden olmuştur.[9] İstihbarata verilen önemin artmasını sağlayan bir diğer gelişme ise uydu ve uçaklar sayesinde jeo-mekansal ve sinyal istihbaratlarının toplanmaya başlamasıdır.[10] 1903 yılında Wright Kardeşlerin geliştirdiği uçağın kameralarla donatılması sonucunda I. Dünya Savaşı’nın kilit istihbarat kanyağı haline gelen havadan gözetlemek keşif vasıtaları olmuştur. Böylece düşman tahkimatları, askeri dağılımları ve savaş alanları fotoğraflanarak komutanlara harekat planı oluşturmada en önemli istihbarat kaynağı olmuştur.[11]

21. yüzyılda istihbarat vasıtaları son 100 yılda gelişen teknolojinin de yardımıyla yeni enstrümanlar edinmeye başlamış ve mekanik bir yapı kazanmıştır. Bilgisayar teknolojilerinin icadı ile 21. yüzyıl istihbaratı arasındaki yakından bağlantı II. Dünya Savaşı sırasındaki Alman gizli haberleşmesinin çözümüne dayanmaktadır. Şöyle ki, Bletchley Park (GCHQ) tarafından geliştirilen iki İngiliz yapımı makine (Elektro-mekanik Bombe ve Colossus) Alman kriptolarını çözmede kullanılmıştır. Bu makineler ilk elektronik, dijital ve programlanabilir bilgisayarlardır.[12] Bu mekanikleşme sayesinde artık istihbarat hedeften kilometrelerce uzaktan bile toplanabilir hale gelmiştir.[13]

İstihbaratın vasıta ve fonksiyonlarında böylesine büyük gelişmeler yaşanırken, toplama kapasitesi, doğruluk değeri ve zamanında ulaştırılabilirliği de artmıştır. Fakat istihbaratın öneminin artmasındaki tek önemli etken teknolojik gelişmeler ile yaşanan vasıta ve fonksiyonlardaki genişlemeler ile açıklanamaz. Teknolojik gelişmelerin yanı sıra, jeopolitik karmaşalar, bilgi tekonolojilerindeki evrimler, değişen sosyopolitik yapı gibi diğer etkenlerin sebep olduğu gelişmeler de istihbarata verilen önemin değişmesine ve doğasının şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. Özellikle bilgi teknolojileri özelindeki evrimler hem sosyopolitik hemde jeopolitik yapılarda değişime sebep olmasıyla çok daha önemli bir etkiye sahiptir.